Johannespassie (BWV 245) – versies

Het is bekend dat J.S. Bach de Johannes-Passion vier keer heeft uitgevoerd in versies die tekstueel en muzikaal in verschillende mate van elkaar verschillen. Hieronder een schema van de eerste versie uit 1724 (Chr. Wolff, J.S. Bach. The Learned Musician, 2000, p. 293). (rood omkaderd is in 1725 vervangen)

• Versie I (BWV 245.1 — 1724) is niet bewaard gebleven maar de opbouw is met redelijke zekerheid bekend. De basisvorm is het evangelieverhaal van Johannes, aangevuld met twee scenes uit Mattheüs: Petrus’ verloochening (kort, eerder Markus, dan Mattheüs), en het dramatisch effect van Jezus sterven (scheuren van het ‘voorhangsel’ en de aardbeving). Dit verhaal wordt onderbroken door koralen, zoals indertijd gebruikelijk was (hier had Bach keuze genoeg). Hij laat het geheel voorafgegaan door een indrukwekkend openingskoor (Herr unser Herrscher, nieuw), en last vrije teksten in: arias. Die zijn niet voor Bach geschreven, maar ontleend aan andere bronnen, het meest opvallend: 5x copy/paste van de Brockespassion (verder: Christian Weise, Chr. Heinrich Postel, en ‘onbekend’).
• Versie II (BWV 245.2 — 1725) is een zodanig ingrijpende wijziging, dat het een andere passie is geworden. Het openingskoor (Herr, unser Herrscher) wordt vervangen door Oh Mensch bewein dein Sünde gross (wat u kent van de Mattheüspassie). Ook het fraaie slotkoraal Ach Herr lass dein lieb Engelein wordt vervangen door het koraalkoor Christe du Lamm Gottes. Ook enkele aria’s zijn vervangen (niet alleen de tekst, maar ook nieuwe muziek). Er is zelfs één opvallende toevoeging (na nr. 11: koraal Wer hat dich so geschlagen): een agitato aria voor bas met koraal door sopranen (Himmel, reisse — Jesu deine Passion). Eindresultaat is een Johannespassie die goed past in de jaargang… “koraalcantates”). Een publicatie uit 1728 van verzamelde liturgische poëzie Gott-geheiligte Sabbaths-zehnden (een hele jaargang cantates), gedicht (of bewerkt) door Christoph Birkmann (1524-1727 wiskunde-student in Leipzig, dan theologie. Deze jongeman was ook nog muzikaal en actief in de collegia musica en – zo meldt hij – hij musiceerde ook bij Bach in ‘ein Chor’ (= de toenmalige term voor een stemmengroep, kan zowel vocaal als instrumentaal zijn). In die publicatie staat het volledige libretto van Johannespassion van 1725 . Hij is hoogstwaarschijnlijk de dichter van de nieuwe vrije teksten (teksten en vertaling)

• DE OFFICIËLE EDITIES
• 1863: Wilhelm Rust: Passionsmusik nach dem Evangelisten Johannes. Band 12.1 der Gesamtausgabe der Bach-Gesellschaft, Breitkopf & Härtel, 1863
• 1973: Arthur Mendel: Johannes-Passion – St John Passion BWV 245. Partitur. Serie II, Band 4 der Neuen Bach-Ausgabe (NBA), Bärenreiter (BA 5037-01).
• 2004: Peter Wollny: Johannespassion, Fassung II (1725). Carus-Verlag (Stuttgarter Bach-Ausgabe)
• 2004: Peter Wollny: Johannespassion, Fassung IV (1749). Carus-Verlag (Stuttgarter Bach-Ausgabe)

* Aria met koraal (nr. 11a): Himmel reiße, Welt erbebe | Jesu, deine Passion

Toelichting en analyse van dit wonderlijke muziekstuk (geagiteerde baslijn (instr/zang); koraal (sopranen) en twee fluiten). Briljante beeldende tekst: Luthers Theologia crucis in notedop (lastig te verteren voor moderne mensen, maar dat was hoe men het toen zag/beleefde: Zijn lijden = mijn vreugde (verlossing). De spanning die dat oproept weet Bach muzikaal vol te treffen ! Dat doet hij door de contrasterende elementen vorm te geven en dan samen te brengen : geagiteerd ritme, schurende harmonieën, expressieve lijnen: pijn, storm; stabiele cantus firmus, een lieflijk fluitenduet) Top!

• Versie III (BWV 245.3 — ca. 1730) herstelde sommige onderdelen, maar verving andere door muzikale nummers die verloren zijn gegaan.
• Versie IV (BWV 245.5 — 1749) is wel van Bach’s eigen hand. Hij herstelde het grootste deel van de tekst en muziek van Versie I, met enkele aangepaste teksten en vooral een rijkere instrumentering (meer strijkers, uitgebreide continuogroep (o.a. toevoeging fagot).

De meeste moderne uitvoeringen brengen een samengevoegde hybride tekst/muziek, zoals die is uitgegeven door prof. Arthur Mendel in de kritische editie van de Neue Bach-Ausgabe (NBA II, Bd. 4, 1973). Deze uitgave weerspiegelt de tijdgeest: d.w.z. men meende dat men moest proberen te reconstrueren op grond van de bronnen, ‘wat Bach eigenlijk in z’n hoofd had, zou hebben gewild’. Bij de Mattheüspassie kan dat (want hier heeft Bach zelf een soort ‘definitieve’ versie handgeschreven nagelaten). Bij de Johannespassie kan dat niet (zie boven). Temeer daar een versie sterk afwijkt (1725) en blijkt gebaseerd te zijn op een aparte bron (Christoph Birkmann). Die versie van 1725 is “af”, en tegelijk heel anders qua sfeer dan versie I (en de daarop voortbordurende versie IV). Feitelijk biedt de NBA een uitvoeringspartituur, geconstrueerd op grond van de beschikbare bronnen, en zeker niet de definitieve of enige valabele versie. Ook in Bach is meervoud. Veel dirigenten en uitvoerders weten zelf niet precies wat ze aan het doen zijn (wat ze precies uitvoeren), zodat je in programmaboekjes wel eens dingen kunt lezen die niet kloppen.

Om te onthouden: Je kunt meerdere Johannespassies van Bach uitvoeren, waarbij de enige die echt “af” is, de versie uit 1725 is. De versie uit 1724/1749 (tekstwijzigingen, andere instrumentatie) is het alternatief, maar moet altijd wel ergens geconstrueerd worden (NBA 4 is een uitstekende poging daartoe)

https://www.eduardvanhengel.nl/werken/BWV_245abc (daar alle détails)

uitvoeringen van de Johannespassie van 1725

2019 Solomon’s knot (playlist)

1996 (Cleobury / Goodman)

2021 (René Jacobs – Nederlandse Bach Vereniging)

2022 (Camerata München):

.