English readers: Bach’s annotations on music in the Calov Bible are treated in English on bach-studies.wursten.be.
In 1934 dook in de Verenigde Staten een driedelige bijbel op die van Bach zelf bleek te zijn geweest: Luthers Duitse vertaling met, onder de tekst, uittreksels uit Luthers geschriften, samengesteld door de Wittenbergse theoloog Abraham Calov (1681–1682). Bach dateerde zijn handtekening 1733. Naast talrijke onderstrepingen en correcties staan er in de kantlijn ook notities in Bachs eigen hand; vier ervan gaan over muziek. Meer over de vondst en de bijbel.
Bij 1 Kronieken 28 (slot)
bij Calov foutief genummerd als hoofdstuk 29
NB. Ein herrlicher Beweiss, dass neben anderen Anstalten des Gottesdienstes, besonders auch die Musica von Gottes Geist durch David mit angeordnet worden.
NB. Een prachtig bewijs dat Gods Geest via David zo heeft beschikt, dat naast andere vormen van eredienst in het bijzonder ook de muziek in dit geheel haar plaats moet krijgen.
anordnen = regelen, inrichten; Anstalt = inrichting, orde (in de 17de eeuw vooral gebruikt in de wereld van de kanselarij en het ambtenarenapparaat).
Transcriptie: hetzelfde afbreekteken als bij ‘Gnaden=gegenwart’ (2 Kronieken 5:13) ziet u hier in de eerste regel: ‘herr=licher’. Na de verkorte uitgang -en van ‘worden’ volgt nog iets dat op een uitroepteken lijkt; wellicht eerder Bachs afkorting voor ‘usw.’ (enz.). Bach heeft trouwens ook de hele passage in de kantlijn gemarkeerd en het zinnetje ‘Es ist aber auß dieses Göttlichen Fürbildes’ met een stippellijn onderstreept.
De tekst in de Calov-Bijbel
Vet: bijbeltekst (Luther); tussen haakjes: commentaar (Calov/Luther?); onderstreept: door Bach onderstreept.
| 1 Chron. 28,21 | 1 Kronieken 28:21 |
|---|---|
| Sihe da die Ordnung der Priester und Leviten zu allen Aemptern im Hause Gottes, sind mit dir zu allem Geschäfft, und sind willig und weise zu allen Aemptern, dazu die Fürsten und das Volck zu allen deinen Handeln (welche du wirst fürnehmen. Es ist aber auß dieses Göttlichen Fürbildes, und aller Prophetischen Anordnung Davids offenbar, daß er nichts auß eigenen Wercken gethan habe, im Bau und Bestellung des Tempels, und Gottesdienstes, sondern nach dem Fürbilde, daß ihm der HErr durch seinen Geist fürgestellet hat, in allen Stücken und nach denen AmptsBestallungen, wie und auff was weise sie GOtt der Herr ihm das Herz gegeben hat …) | Ziehier de ordening van de priesters en de Levieten voor alle ambten in het huis van God; samen met u staan zij in voor al het werk, en zij zijn bereid en bekwaam voor alle ambten, evenals de vorsten en het volk bij alles wat gij gaat doen. (Het is duidelijk uit deze goddelijke ‘voorafbeelding’ en uit alle profetische aanwijzingen van David dat hij niets vanuit zichzelf heeft gedaan bij de bouw en de inrichting van de tempel en van de eredienst, maar altijd naar het voorbeeld dat de Heer hem door zijn Geest heeft voorgehouden, in elk opzicht en volgens de ambtsopdrachten, hoe en op welke manier God de Heer ze hem ook in het hart heeft gelegd …) |
Toelichting
Deze aantekening staat in de marge van 1 Kronieken 28:21, een vers dat van een uitgebreid commentaar is voorzien. Het vers besluit het hoofdstuk waarin David zijn taken aan Salomo overdraagt. De slotzin is een bemoediging: Salomo moet niet aarzelen om voor alle onderdelen van de tempeldienst een beroep te doen op de priesters, de Levieten en andere kundige lieden. Zij zullen zijn bevelen opvolgen. Dat is hun ambt. Zo heeft God dat ‘geordend’: Sihe da die Ordnung.
Calov (Luther?) haakt in op deze passage om nog eens te onderstrepen dat David (en Salomo) bij de bouw van de tempel en de organisatie van de eredienst niet eigenwillig te werk zijn gegaan, maar ook hier hebben gehandeld volgens Gods uitdrukkelijke aanwijzingen, bemiddeld door de heilige Geest. De tempeldienst is dus ‘exemplarisch’, voorbeeldig, een eeuwig model. Daarmee doet Calov-Luther eigenlijk helemaal recht aan het genre van de Kronieken: een ideaaltypische herschrijving van de geschiedenis met het oog op het heden.
Bach heeft de hele passage in de kantlijn gemarkeerd en de woorden Es ist aber auß dieses Göttlichen Fürbildes … offenbar (uit dit voorbeeld wordt duidelijk dat …) ook nog eens onderstreept. Zijn opmerking in de marge haakt precies daarop in. Ook de Musica hoort bij de ordening van de tempeldienst, dat wil zeggen: ook die is door God zelf ingesteld als onderdeel van de eredienst. Dat staat op zich niet in vers 21, maar is in de voorgaande hoofdstukken nadrukkelijk beschreven. Bach heeft, zoals we al zagen, vooral hoofdstuk 25 goed bestudeerd, waar de muzikale ambtsdragers met naam en toenaam worden genoemd (zie 1 Kronieken 25).
Door het woord Beweiss te gebruiken krijgt zijn vaststelling een argumentatief en wetenschappelijk karakter, menen sommigen. Zoals theologen loca probantia (bewijsplaatsen) zochten voor hun leerstellingen, zo zocht Bach die voor zijn visie op de hoge rol die muziek in de eredienst hoort te spelen: kerkmusicus zijn is een ambt. Je kunt Beweiss ook gewoner lezen: demonstratie, voorbeeld (zoals ook in de toelichting bij de tekst). Bach hoefde hier eigenlijk niets te bewijzen; dit was ‘common theology’: in de muziek van het oude Israël was de muziek van de kerk ‘voorafgebeeld’. Beweiss = Fürbild.