Arnstadt: Bach en het consistorie over Lubeck en de fremde Jungfer

Bach in Arnstadt (1706)

Lübeck, kritiek op orgelspel, 'fremde Jungfer' — context in de biografie

In de winter van 1705-1706 valt Bach's studiereis naar Lübeck. Hij heeft hiervoor toestemming gekregen van de Superintendent (de Hoogeerwaarde en zeergeleerde Heer Joh. Gottfried Olearius, op dat moment 80 jaar, in zijn jeugd nog als lieddichter actief, cultureel en muzikaal onderlegd (verwant aan prof. dr. Johann Olearius, auteur van de Biblische Erklärung of Hauptschlüssel, een uitleg van de ganse bijbel die Bach later (?) ook blijkt te bezitten). Vier weken was afgesproken, ruim drie maanden blijft hij weg. Hij moet zich verantwoorden. Logisch. De HoogEerwaarde Heer Superintendent is zelf aanwezig. Bach komt eraf met een reprimande.
Dan krijgt hij te horen dat men zijn orgelspel niet altijd apprecieert: Zijn orgelspel (NB: niet de begeleiding, want dat doet het studentenkoor van de Latijnse school o.l.v. van een oudere student (prefect) brengt de mensen in de war. Er zitten 'vreemde tonen' tussen, en zijn variationes zijn nogal 'curieus'. Ik vermoed dat het over de voorspelen gaat, of een tussenspel (bijv. alternatim). Beide deed men improviserend. Of ondersteunde de organist de homofoon zingende zangers, terwijl hij tegelijk een tegenstem improviseerde, of verrassend harmoniseerde? Ik weet het niet. NIemand weet het. De discussie over de tonus peregrinus en tonus contrarius waarvan sprake zal tussen hem en Olearius geweest zijn (toelichting bij de vertaling). Kern van het verwijt is dat Bach onverwachte elementen in zijn harmonische en melodische textuur inbouwde (doorgangstonen, korte cadensen, chromatische progressies, dwarsstanden, plotselinge modulaties).
Ook wordt hem gevraagd of hij wil meewerken met (leiding geven aan?) de uitvoering van speciale muziek, hetzij choraliter hetzij figuraliter: choraliter = op de gewone zangwijze gebaseerde muziek (Choral is het Duitse woord voor 'Cantus planus', zangwijs), figuraliter = polyfoon uitgewerkte muziek. In de hoofdkerk van Arnstadt was dat standaard, in de Nieuwe Kerk niet. De samenwerking met de studenten (= het koor van het locale lyceum, incl. eventuele instrumentisten als daar al sprake van is) lukt blijkbaar niet erg. Het schijnt een zootje ongeregeld te zijn geweest (zie het gesprek met Rambach hieronder (student/muziekprefect) en de beruchte nachtelijke vechtpartij met een student (Geyersbach) opent nieuwe pagina). De schoolcantor leidde de muziek in de hoofdkerk. De zang in de Nieuwe kerk was uitbesteed aan een student (koor-prefect).
Tenslotte is er nog een klacht dat hij een juffrouw heeft uitgenodigd op het koor en heeft laten mee-musiceren (Chor kan zowel naar de locatie als naar de muzikanten verwijzen). Dat mag niet ('de vrouw moet zwijgen in de vergadering van gelovigen'). Bach repliceert dat hij toestemming hiervoor had gevraagd en gekregen van de predikant van de Nieuwe Kerk (Pfr. Uthe)

Consistorie - notulen	Arnstadt
Actum den 21. Febr. 1706 Wird der Organist in der Neuen Kirchen Bach vernommen, wo er unlängst so lange geweßen, vnd bey wem er deßen verlaub genommen? Ille Er sey zu Lübeck geweßen vmb daselbst ein vnd anderes in seiner Kunst zu begreiffen, habe aber zu vorher von dem Herrn Superintend verlaubnüß gebethen. Dn Superint^d. Er habe nur auf 4. Wochen solche gebethen, sey aber wohl 4. mahl so lange außenblieben. Ille. Hoffe das orgelschlagen würde unterdeßen von deme, welchen er hiezu bestellet, dergestalt seyn versehen worden, daß deßwegen keine Klage geführet werden können. Nos Halthen Ihm vor daß er bißher in dem Choral viele wunderliche variationes gemachet, viele frembde Thone mit eingemischet, daß die Gemeinde drüber confundiret worden. Er habe ins künfftige wann er ja einen tonum peregrinum mit einbringen wolte, selbigen auch außzuhalthen, vnd nicht zu geschwinde auf etwas anders zu fallen, oder wie er bißher im brauch gehabt, gar einen Tonum contrarium zu spiehlen. Nechst deme sey gar befrembdlich, daß er bißher gar nichts musiciret worden, deßen Ursach er geweßen, weiln mit den Schühlern er sich nicht comportiren wollen, Dahero er sich zu erclähren, Ob er so wohl Figural alß Choral mit den Schühlern spiehlen wolle? Dann man ihm keinen Capellmeister halthen könne. Da ers nicht thuen wolte, solle ers nur categorice von sich sagen, damit andere gestalt gemachet vnd iemand der dießes thäte, bestellet werden könne. Ille Würde man, ihm einen rechtschaffenen Director schaffen, wolte er schon spiehlen. Res. Soll binnen 8. tagen sich erclähren.	Op 21 februari 1706 Wordt de organist van de Nieuwe Kerk, Bach, ondervraagd over waar hij onlangs zo lang is geweest, en bij wie hij hiervoor verlof heeft gevraagd? Dezelve (Bach) Hij is in Lübeck geweest om zich daar te bekwamen in diverse aspecten van zijn kunst ; heeft wel degelijk vooraf de heer Superintendent om verlof gevraagd. De Heer Superintendent. Hij heeft slechts om vier weken gevraagd, maar is wel 4 maal zo lang weggebleven. Dezelve. Hoopt dat het orgelspel ondertussen door degene die hij hiervoor had aangesteld (zijn neef J.E. Bach), zodanig is verzorgd dat daarover geen klachten kunnen worden geuit. Wij (Het Consistorium) Houden hem voor, dat hij totnutoe in de behandeling van het koraal (= de zanglijn, gregoriaans of liedmelodie) veel wonderlijke variaties laat horen en er veel vreemde tonen tussenvoegt, waardoor de gemeente confundiret is (= verward of ontzet). Hij dient in de toekomst, wanneer hij toch een tonum peregrinum (= 9de kerktoonsoort, een combinatie van twee andere (authentiek/plagaal). Gaat het over moduleren?) wil introduceren, deze dan ook aan te houden en niet te vlug op iets anders overgaan (weer moduleren?), of, zoals hij totnutoe ook wel gewoon was te doen, er zelfs een tonum contrarium (tegenstem? In retorica duidt contrarium op de antithese, contrast) te spelen. Daarnaast bevreemdt het (ons) dat hij tot nu toe tijdens de viering nog nooit gemusiceerd heeft. Dat ligt aan hem, want hij wil zich niet schikken om met de studenten samen te werken. (sich comportieren = Frans: se comporter) Laat hij zich dus uitspreken, of hij als organist zowel figuraliter (meerstemmige kunstmuziek) als choraliter (de zanglijn volgend) met de studenten wil spelen (als organist). Een aparte kapelmeester kan men hem niet terzijde stellen. Indien hij het niet zelf wil doen, moet hij dat nu categorisch uitspreken, zodat er andere maatregelen getroffen kunnen worden. Dezelve Indien men hem een fatsoenlijke (kundige) muzikale leider terzijde zou stellen, dan zou hij wel willen (mee)spelen. Besluit. Dient binnen 8 dagen klaarheid te verschaffen.
Eod. Erscheint der Schühler Rambach vnd wird Ihm gleichfalß vorhalt gethan wegen der Disordres so bißher in der Neuen Kirchen zwischen denen Schühlern vnd dem Organisten passiret. Ille Der Organist Bach habe bißhero etwas gar zu lang gespiehlet, nachdem ihm aber vom Herrn Superint deswegen anzeige beschehen, währe er gleich auf das andere extremum gefallen, vnd hätte es zu kurtz gemachet. Nos Verweißen ihm daß er leztverwichenen Sontags unter der Predigt in Weinkeller gangen. Ille Sey ihm leid, solte nicht mehr geschehen. Der Organist hätte sich über ihn wegen des Dirigirens nicht zu beschwehren, indeme nicht Er sondern der Junge Schmid es verrichtet Nos Er müße sich künfftig gantz anders vnd beßer alß bißher er gethan, anstellen... Rambachen 4. Tage nach einander 2. Stunden ins Carcer gehen laßen solle. Quelle: Bach-Dokumente, Band 2, Nr. 16	Op dezelfde dag verschijnt de student Rambach (was voorheen koorleider geweest), aan wie eveneens een berisping wordt gegeven vanwege de onordelijkheden die tussen de studenten en de organist zijn voorgevallen. Dezelve (Rambach) De organist Bach heeft tot dusverre veel te lang gespeeld; nadat hij echter daarop was gewezen, zou hij direct in het andere uiterste zijn vervallen en het te kort hebben gemaakt. Wij Verwijten hem (= Rambach) dat hij afgelopen zondag tijdens de preek naar de wijnkelder is gegaan. Dezelve Het spijt hem, het zou niet meer gebeuren. De organist zou zich over hem niet te beklagen hebben wat betreft het dirigeren, aangezien niet hij, maar de jonge Schmid dat had verricht. Wij Hij moet zich in de toekomst beter gedragen... Rambach gedurende 4 opeenvolgende dagen telkens 2 uur in de kerker (schoolarrest) moet laten verblijven.
Actum den 11. Novemb. 706. Wird dem Organisten Bachen vorgestellet, daß er sich zu erclähren, ob wie ihm bereits anbefohlen er mit denen Schühlern musiciren wolle oder nicht... Ille Will sich deswegen schrifftlich erclähren. Nos Stellen ihm hierauf ferner vor auß was macht er ohnlängsten die frembde Jungfer auf das Chor biethen vnd musiciren laßen Ille habe M. Uthen darvon gesaget. Quelle: Bach-Dokumente, Band 2, Nr. 17	Op 11 november 1706. Er wordt aan de organist Bach voorgehouden dat hij zich moet uitspreken (een verklaring afgeven), of hij met de studenten wil musiceren of niet... Dezelve Zal zich hierover schriftelijk uitspreken. Wij Spreken hem vervolgens hierop aan, met welk recht hij onlangs die vreemde juffrouw (of 'die juffrouw die daar niets te zoeken had') op het koor heeft uitgenodigd en heeft laten musiceren. Dezelve Heeft daarover gesproken met Magister Uthe. (= pastor loci) vertaling Dick Wursten

Consistorie - notulen

Arnstadt

Actum den 21. Febr. 1706

Wird der Organist in der Neuen Kirchen Bach vernommen, wo er unlängst so lange geweßen, vnd bey wem er deßen verlaub genommen?

Ille

Er sey zu Lübeck geweßen vmb daselbst ein vnd anderes in seiner Kunst zu begreiffen, habe aber zu vorher von dem Herrn Superintend verlaubnüß gebethen.

Dn Superint^d.

Er habe nur auf 4. Wochen solche gebethen, sey aber wohl 4. mahl so lange außenblieben.

Ille.

Hoffe das orgelschlagen würde unterdeßen von deme, welchen er hiezu bestellet, dergestalt seyn versehen worden, daß deßwegen keine Klage geführet werden können.

Nos

Halthen Ihm vor daß er bißher in dem Choral viele wunderliche variationes gemachet, viele frembde Thone mit eingemischet, daß die Gemeinde drüber confundiret worden. Er habe ins künfftige wann er ja einen tonum peregrinum mit einbringen wolte, selbigen auch außzuhalthen, vnd nicht zu geschwinde auf etwas anders zu fallen, oder wie er bißher im brauch gehabt, gar einen Tonum contrarium zu spiehlen.

Nechst deme sey gar befrembdlich, daß er bißher gar nichts musiciret worden, deßen Ursach er geweßen, weiln mit den Schühlern er sich nicht comportiren wollen,

Dahero er sich zu erclähren, Ob er so wohl Figural alß Choral mit den Schühlern spiehlen wolle? Dann man ihm keinen Capellmeister halthen könne. Da ers nicht thuen wolte, solle ers nur categorice von sich sagen, damit andere gestalt gemachet vnd iemand der dießes thäte, bestellet werden könne.

Ille

Würde man, ihm einen rechtschaffenen Director schaffen, wolte er schon spiehlen.

Res.

Soll binnen 8. tagen sich erclähren.

Op 21 februari 1706

Wordt de organist van de Nieuwe Kerk, Bach, ondervraagd over waar hij onlangs zo lang is geweest, en bij wie hij hiervoor verlof heeft gevraagd?

Dezelve (Bach)

Hij is in Lübeck geweest om zich daar te bekwamen in diverse aspecten van zijn kunst ; heeft wel degelijk vooraf de heer Superintendent om verlof gevraagd.

De Heer Superintendent.

Hij heeft slechts om vier weken gevraagd, maar is wel 4 maal zo lang weggebleven.

Dezelve.

Hoopt dat het orgelspel ondertussen door degene die hij hiervoor had aangesteld (zijn neef J.E. Bach), zodanig is verzorgd dat daarover geen klachten kunnen worden geuit.

Wij (Het Consistorium)

Houden hem voor, dat hij totnutoe in de behandeling van het koraal (= de zanglijn, gregoriaans of liedmelodie) veel wonderlijke variaties laat horen en er veel vreemde tonen tussenvoegt, waardoor de gemeente confundiret is (= verward of ontzet). Hij dient in de toekomst, wanneer hij toch een tonum peregrinum (= 9de kerktoonsoort, een combinatie van twee andere (authentiek/plagaal). Gaat het over moduleren?) wil introduceren, deze dan ook aan te houden en niet te vlug op iets anders overgaan (weer moduleren?), of, zoals hij totnutoe ook wel gewoon was te doen, er zelfs een tonum contrarium (tegenstem? In retorica duidt contrarium op de antithese, contrast) te spelen.

Daarnaast bevreemdt het (ons) dat hij tot nu toe tijdens de viering nog nooit gemusiceerd heeft. Dat ligt aan hem, want hij wil zich niet schikken om met de studenten samen te werken. (sich comportieren = Frans: se comporter)

Laat hij zich dus uitspreken, of hij als organist zowel figuraliter (meerstemmige kunstmuziek) als choraliter (de zanglijn volgend) met de studenten wil spelen (als organist). Een aparte kapelmeester kan men hem niet terzijde stellen. Indien hij het niet zelf wil doen, moet hij dat nu categorisch uitspreken, zodat er andere maatregelen getroffen kunnen worden.

Dezelve

Indien men hem een fatsoenlijke (kundige) muzikale leider terzijde zou stellen, dan zou hij wel willen (mee)spelen.

Besluit.

Dient binnen 8 dagen klaarheid te verschaffen.

Eod. Erscheint der Schühler Rambach vnd wird Ihm gleichfalß vorhalt gethan wegen der Disordres so bißher in der Neuen Kirchen zwischen denen Schühlern vnd dem Organisten passiret.

Ille

Der Organist Bach habe bißhero etwas gar zu lang gespiehlet, nachdem ihm aber vom Herrn Superint deswegen anzeige beschehen, währe er gleich auf das andere extremum gefallen, vnd hätte es zu kurtz gemachet.

Nos

Verweißen ihm daß er leztverwichenen Sontags unter der Predigt in Weinkeller gangen.

Ille

Sey ihm leid, solte nicht mehr geschehen. Der Organist hätte sich über ihn wegen des Dirigirens nicht zu beschwehren, indeme nicht Er sondern der Junge Schmid es verrichtet

Nos

Er müße sich künfftig gantz anders vnd beßer alß bißher er gethan, anstellen... Rambachen 4. Tage nach einander 2. Stunden ins Carcer gehen laßen solle.

Quelle: Bach-Dokumente, Band 2, Nr. 16

Op dezelfde dag verschijnt de student Rambach (was voorheen koorleider geweest), aan wie eveneens een berisping wordt gegeven vanwege de onordelijkheden die tussen de studenten en de organist zijn voorgevallen.

Dezelve (Rambach)

De organist Bach heeft tot dusverre veel te lang gespeeld; nadat hij echter daarop was gewezen, zou hij direct in het andere uiterste zijn vervallen en het te kort hebben gemaakt.

Wij

Verwijten hem (= Rambach) dat hij afgelopen zondag tijdens de preek naar de wijnkelder is gegaan.

Dezelve

Het spijt hem, het zou niet meer gebeuren. De organist zou zich over hem niet te beklagen hebben wat betreft het dirigeren, aangezien niet hij, maar de jonge Schmid dat had verricht.

Wij

Hij moet zich in de toekomst beter gedragen... Rambach gedurende 4 opeenvolgende dagen telkens 2 uur in de kerker (schoolarrest) moet laten verblijven.

Actum den 11. Novemb. 706.

Wird dem Organisten Bachen vorgestellet, daß er sich zu erclähren, ob wie ihm bereits anbefohlen er mit denen Schühlern musiciren wolle oder nicht...

Ille

Will sich deswegen schrifftlich erclähren.

Nos

Stellen ihm hierauf ferner vor auß was macht er ohnlängsten die frembde Jungfer auf das Chor biethen vnd musiciren laßen

Ille

habe M. Uthen darvon gesaget.

Quelle: Bach-Dokumente, Band 2, Nr. 17

Op 11 november 1706.

Er wordt aan de organist Bach voorgehouden dat hij zich moet uitspreken (een verklaring afgeven), of hij met de studenten wil musiceren of niet...

Dezelve

Zal zich hierover schriftelijk uitspreken.

Wij

Spreken hem vervolgens hierop aan, met welk recht hij onlangs die vreemde juffrouw (of 'die juffrouw die daar niets te zoeken had') op het koor heeft uitgenodigd en heeft laten musiceren.

Dezelve

Heeft daarover gesproken met Magister Uthe. (= pastor loci)

vertaling Dick Wursten

The NEW BACH READER legt uit: Tonus contrarius is not a specific term. Even the word tonus may be taken to mean either tone or mode. It is clear only that the substance of the reproach is that Bach introduced unexpected elements into his harmonic and melodic texture, such as passing tones, short cadenzas, chromatic progressions, cross relations, and sudden modulations. The word musiciren, in the general usage of the time, meant to perform concerted music for voices and instruments.