Hoe Felix Mendelssohn de Mattheuspassie herontdekte
Het relaas van een getuige en medewerker: Eduard Devrient
Eduard Devrient was een Duitse bariton en toneelschrijver. Hij zong de partij van Christus in Mendelssohns uitvoering van 1829, de wedergeboorte van Bachs Passie. De tekst hieronder is overgenomen uit de Singkreis-Rundbrief van 1959, waarin Hermann Keller hem samenvatte en bewerkte. Links de Duitse tekst, rechts een Nederlandse vertaling.
| Deutsch | Nederlands |
|---|---|
| DIE WIEDERBELEBUNG DER MATTHÄUSPASSION. Von Eduard Devrient, "Erinnerungen an Felix Mendelssohn", Leipzig 1869. |
HET HERLEVEN VAN DE MATTHÄUSPASSION. Uit: Eduard Devrient, Erinnerungen an Felix Mendelssohn (Herinneringen aan Felix Mendelssohn), Leipzig 1869. |
| Die Geselligkeit des Hauses Mendelssohn gewann außer an den Sonntagsmusiken noch einen weiteren bildenden Ernst. Felix begann im Winter 1827 an einem Abend der Woche, gewöhnlich des Sonnabends, einen kleinen zuverlässigen Chor zu versammeln und seltene Musik zu üben. Bald legte er uns seine verehrte "Matthäuspassion" vor. | Het gezellige verkeer in huize Mendelssohn kreeg naast de zondagse huisconcerten nog een tweede, vormende ernst. In de winter van 1827 begon Felix één avond per week, meestal op zaterdag, een klein, betrouwbaar koor bijeen te brengen om zelden gehoorde muziek in te studeren. Al gauw legde hij ons de "Matthäuspassion" voor die hij zo vereerde. |
| Nun ging uns eine neue Welt der Musik auf, als ein Stück nach dem andern uns gründlich klar wurde. - Das kursorische Durchnehmen von Bruchstücken in Zelters Freitagsmusik hatte das nicht bewirken können. Daß das Absingen des Evangeliums von verschiedenen Personen den Kern des Werkes abgab, frappierte uns ungemein, es war ja vergessen, wie alt dieser kirchliche Gebrauch war. Die dramatische Behandlung, welche dadurch entstand, die erschütternde Gewalt der einschlagenden Chöre, vor allem die wunderbare Deklamation der Partie des Jesus, die mir eine neue ehrwürdige Bibelsprache war - dies alles wirkte mit jeder Übung wachsendes Staunen und Verwundern über die Größe dieses Werkes. | Nu ging er voor ons een nieuwe muzikale wereld open, naarmate het ene stuk na het andere ons grondig duidelijk werd. – Het vluchtig doornemen van fragmenten in Zelters vrijdagmuziek had dat niet teweeg kunnen brengen. Dat het zingen van het evangelie door verschillende personen de kern van het werk vormde, trof ons buitengewoon; men was immers vergeten hoe oud dit kerkelijk gebruik was. De dramatische behandeling die daaruit voortkwam, de schokkende kracht van de inslaande koren, en vooral de wonderbaarlijke declamatie van de partij van Jezus, die voor mij een nieuwe, eerbiedwaardige bijbeltaal was – dit alles wekte bij elke repetitie een groeiende verbazing en bewondering voor de grootsheid van dit werk. |
| Nicht nur Therese (Eduard Devrients Gattin), alle mitsingenden Freunde teilten meine Eindrücke, und Felix hatte sich über Mangel an Eifer nicht zu beklagen. Er nun war in das Werk so eingelebt, beherrschte seine Schwierigkeiten mit so viel Leichtigkeit, und verstand es, seine Beherrschung des Stoffes, seine lebendige Auffassung des Inhaltes so geschickt und bescheiden auf uns zu übertragen, daß uns natürlich und geläufig wurde, was bis dahin als eine rätselhafte musikalische Geheimsprache gegolten hatte... | Niet alleen Therese (Eduard Devrients echtgenote), maar alle vrienden die meezongen deelden mijn indrukken, en Felix had niet te klagen over gebrek aan ijver. Hijzelf was zo met het werk vergroeid, beheerste de moeilijkheden ervan met zoveel gemak, en wist zijn beheersing van de stof en zijn levendige opvatting van de inhoud zo handig en bescheiden op ons over te dragen, dat ons vertrouwd en vanzelfsprekend werd wat tot dan toe als een raadselachtige muzikale geheimtaal had gegolden... |
| Immer heißer wurde in mir das Verlangen, den Jesus öffentlich zu singen; Immer lebhafter tauschten wir die Wünsche aus, daß es möglich sein möchte, das Wunderwerk zur Aufführung zu bringen. Aber allgemein schreckte man auch zurück vor den unüberwindlichen Schwierigkeiten, welche das Werk an sich - mit Doppelchor und Doppelorchester - dem Studium in den Weg legen würde, und vor denen, welche die Umständlichkeit der Singakademie und die abgeschlossene, unförderliche Haltung Zelters zu bereiten drohten. | Steeds vuriger werd mijn verlangen om de Jezus in het openbaar te zingen; steeds levendiger spraken we tegen elkaar de wens uit dat het mogelijk mocht zijn dit wonderwerk ten gehore te brengen. Maar algemeen deinsde men ook terug voor de onoverkomelijke moeilijkheden die het werk zelf – met dubbelkoor en dubbelorkest – het instuderen in de weg zou leggen, en voor die welke de omslachtigheid van de Singakademie en de gesloten, weinig behulpzame houding van Zelter dreigden op te leveren. |
| Schließlich wurde es sehr in Frage gestellt: ob das Publikum auf ein so weltfremdes Werk eingehen werde? Man hatte wohl in geistlichen Konzerten hie und da ein kurzes Stück von Johann Sebastian Bach der Merkwürdigkeit wegen hingenommen, nur die wenigen Kenner hatten Freude daran gehabt; jetzt aber sollte man einen ganzen Abend nichts als Johann Sebastian Bach hören, der nur als unmelodisch, berechnend, trocken und unverständlich im Publikum bekannt war? Das würde als eine unverschämte Zumutung erscheinen… | Ten slotte werd sterk betwijfeld of het publiek zich wel zou openstellen voor zo'n wereldvreemd werk. In geestelijke concerten had men hier en daar wel eens een kort stuk van Johann Sebastian Bach als curiositeit laten passeren; alleen de weinige kenners hadden er plezier aan beleefd. Maar nu zou men een hele avond niets anders horen dan Johann Sebastian Bach, die bij het publiek alleen bekendstond als onmelodieus, berekend, droog en onbegrijpelijk? Dat zou overkomen als een onbeschaamde eis… |
| Felix' Eltern selbst, die doch gern das Problem einer Aufführung der Passion durch ihren Sohn gelöst gesehen hätten, vermochten nicht, sich diesen Bedenken zu verschließen, Adolf Bernhard Marx äußerte sich zweifelhaft, und die alten Akademistinnen schüttelten die Köpfe. Felix hielt die Aufführung für so unmöglich, daß er auf mein und der mutvolleren Freunde Andringen nur mit Scherz und Ironie antwortete. Er erbot sich, zu einer Aufführung Knarre und Waldteufel (Kinderinstrumente, womit in Berlin der Weihnachtslärm gemacht wird) zu spielen, stellte alle Stadien, welche die Unternehmung zu durchlaufen hätte, im lächerlichsten Lichte dar, und sich selbst zumal, wenn er, ohne das größte amtliche Ansehen, wagen wolle, das musikalische Herkommen in Berlin aus den Angeln zu heben. | Zelfs Felix' ouders, die het vraagstuk van een uitvoering van de Passie door hun zoon graag opgelost hadden gezien, konden zich niet voor deze bezwaren afsluiten; Adolf Bernhard Marx liet zich twijfelend uit, en de oude dames van de Akademie schudden het hoofd. Felix hield een uitvoering voor zo onmogelijk, dat hij op het aandringen van mij en van de moediger vrienden alleen met grappen en ironie antwoordde. Hij bood aan om bij een uitvoering de ratel en de Waldteufel te bespelen (kinderinstrumenten waarmee in Berlijn het kerstlawaai wordt gemaakt), schilderde alle stadia die de onderneming zou moeten doorlopen in het belachelijkste licht, en vooral zichzelf, als hij het zonder enig groot ambtelijk gezag zou wagen de muzikale gewoonten van Berlijn uit hun hengsels te lichten. |
| So hoffnungslos stand es um die Auferstehung der seit hundert Jahren begrabenen Passionsmusik selbst bei ihren Bewunderern. | Zo hopeloos stond het, zelfs bij haar bewonderaars, met de opstanding van deze passiemuziek die al honderd jaar begraven lag. |
| Mir ließ die Sache keine Ruhe. Als wir im Januar 1829 eines Abends den ganzen ersten Teil des Werkes gesungen hatten und mit einem überwältigenden Eindruck nach Haus gegangen waren, da kam mir in ruheloser Nacht der Gedanke, auf welchem Wege eine Aufführung durchzusetzen sei. Mit Ungeduld erwartete ich den späten Wintertag. Therese stimmte meinem Plane ermutigend bei, und so machte ich mich zu Felix auf... | Mij liet de zaak geen rust. Toen we op een avond in januari 1829 het hele eerste deel van het werk hadden gezongen en diep onder de indruk naar huis waren gegaan, kwam mij in een rusteloze nacht de gedachte langs welke weg een uitvoering door te drukken zou zijn. Ongeduldig wachtte ik op de late winterdag. Therese stemde bemoedigend met mijn plan in, en zo ging ik op weg naar Felix... |
| Als er erschien, hieß ich ihn an sein Frühstück gehen und eifrig essen, damit er mich nicht zu oft unterbreche. Er ging mit gutem Humor und noch besserem Appetit darauf ein, und ich erklärte ihm nun rund heraus, ich hätte in dieser Nacht beschlossen, die Passion müsse in den nächsten Monaten, noch vor seiner beabsichtigten Reise nach England, in der Singakademie aufgeführt werden. Er lachte. - "Wer dirigiert sie denn?“ "Du!" "Den Teufel auch! Unterstützen will ich die Musik mit -" "Komm mir nicht wieder mit deinem Waldteufel! Die Sache ist jetzt außer allem Spaß und gründlich überlegt." "Potz Wetter, du wirst feierlich! Nun, laß einmal hören!" | Toen hij verscheen, zei ik hem aan zijn ontbijt te gaan en flink te eten, zodat hij me niet te vaak zou onderbreken. Hij ging daar met goed humeur en een nog betere eetlust op in, en ik verklaarde hem nu ronduit dat ik die nacht had besloten: de Passie moest in de komende maanden, nog vóór zijn geplande reis naar Engeland, in de Singakademie worden uitgevoerd. Hij lachte. – "Wie dirigeert haar dan?" "Jij!" "Wel duivels! Ik wil de muziek best ondersteunen met –" "Kom me niet weer aan met je Waldteufel! De zaak is nu geen grap meer, en grondig overwogen." "Wel heb je ooit, je wordt plechtig! Nou, laat maar eens horen!" |
| Nun stellte ich ihm die Folgerung auf: wir hätten die "Matthäuspassion" als das größte und wichtigste deutsche Musikwerk erkannt; folglich dürften wir auch nicht ruhen, bis dasselbe wieder zu lebendiger Wirkung gekommen sei und wieder die Gemüter erbaue. Da mir Felix diese Aufstellungen nicht hatte widerlegen können, so durfte ich die Summe ziehen: "Die Aufführung kann zur Zeit niemand als du mit überzeugendem Erfolge unternehmen, folglich mußt du es tun!" "Wenn ich's durchsetzen könnte, ja!" | Nu zette ik hem de redenering uiteen: wij hadden de "Matthäuspassion" erkend als het grootste en belangrijkste Duitse muziekwerk; dus mochten we ook niet rusten voordat het weer levend tot klinken was gekomen en de harten weer stichtte. Omdat Felix deze stellingen niet had kunnen weerleggen, mocht ik de conclusie trekken: "Op dit ogenblik kan niemand anders dan jij de uitvoering met overtuigend succes ondernemen, dus moet jij het doen!" "Als ik het erdoor zou krijgen, ja!" |
| Nun eröffnete ich ihm, daß, wenn er selbst die Veranstaltung wirklich nicht durchzusetzen vermöge, ich mir Folgendes ausgedacht: Es sei ihm bekannt, daß die Singakademie sowohl als Zelter selbst sich mir für meine beinahe zehnjährige Mitwirkung bei allen ihren Konzerten verpflichtet erachteten; ich würde also einen Gegendienst von beiden verlangen dürfen, und der sollte die Überlassung des Saales und die Erlaubnis und Befürwortung einer Einladung der Singakademie zur Mitwirkung bei der Passionsaufführung sein. | Toen onthulde ik hem dat ik, voor het geval hij de onderneming werkelijk niet zelf kon doordrukken, het volgende had bedacht: hij wist dat zowel de Singakademie als Zelter zelf zich bij mij in het krijt voelden staan voor mijn bijna tienjarige medewerking aan al hun concerten; ik zou dus van beide een wederdienst mogen vragen, en die zou bestaan in het afstaan van de zaal en in de toestemming voor, en de aanbeveling van, een uitnodiging aan de Singakademie om aan de uitvoering van de Passie mee te werken. |
| Felix vermochte nicht zu leugnen, daß man mir beides nicht verweigern werde. Ich setzte ihm also weiter auseinander, daß, wenn er meine Genossenschaft nicht verschmähen und als dirigierender Mitunternehmer auftreten wolle, auch der musikalische Kredit des Unternehmens gesichert sei, und wenn wir schließlich dessen Geldgewinn für irgendeinen wohltätigen Zweck bestimmten, so würde die Sache nach allen Seiten hin gedeckt sein. So schloß ich denn: "Ich biete dir also hiermit dies anständige Compagniegeschäft, übernehme dabei alle geschäftlichen Besorgungen und singe den Jesus, du aber dirigierst das vergessene Wunderwerk wieder in die offene Welt hinaus!" | Felix kon niet ontkennen dat men mij geen van beide zou weigeren. Ik legde hem dus verder uit dat, als hij mijn compagnonschap niet versmaadde en als dirigerend medeondernemer wilde optreden, ook het muzikale krediet van de onderneming verzekerd was; en als we ten slotte de opbrengst voor een of ander goed doel bestemden, zou de zaak naar alle kanten gedekt zijn. Zo besloot ik dan: "Ik bied je hierbij dus deze fatsoenlijke vennootschap aan: ik neem alle zakelijke beslommeringen op me en zing de Jezus, maar jij dirigeert het vergeten wonderwerk weer de wijde wereld in!" |
| Felix war gedankenvoll, dann sagte er: "Was mir an deinem Vorschlage gefällt, ist, daß wir die Sache miteinander machen sollen, das ist hübsch. Aber glaube mir, wir werden zunächst an Zelters Widerspruch scheitern. Er hält die Aufführung der Passion für unmöglich, weil er und andere sie bisher nicht unternehmen mochten." | Felix werd peinzend en zei toen: "Wat me in je voorstel bevalt, is dat we de zaak samen zouden doen; dat is mooi. Maar geloof me, we zullen eerst al stranden op Zelters verzet. Hij houdt een uitvoering van de Passie voor onmogelijk, omdat hij en anderen er tot nu toe niet aan wilden beginnen." |
| Ich setzte bessere Hoffnung auf Zelters tüchtige Natur und auf die starke Gemütsseite seines bärbeißigen Charakters; für den schlimmsten Fall aber war ich entschlossen, selbst gegen Zelters Widerspruch die Sache bei der Vorsteherschaft der Singakademie anzubringen und ihn zur Nachgiebigkeit zu nötigen. Gegen solche extreme Schritte hatte Felix die stärkste Abneigung; er hielt sie für pietätswidrig. Ich überredete ihn, daß sie nicht nötig sein würden. Und so willigte er nach langem Hin- und Herdebattieren ein, sich dem Unternehmen nicht zu entziehen. | Ik had meer vertrouwen in Zelters degelijke natuur en in de sterke gemoedskant van zijn norse karakter; maar voor het ergste geval was ik vastbesloten de zaak, zelfs tegen Zelters verzet in, bij het bestuur van de Singakademie aan te kaarten en hem tot toegeven te dwingen. Tegen zulke extreme stappen had Felix de grootste weerzin; hij vond ze een inbreuk op de piëteit. Ik wist hem ervan te overtuigen dat ze niet nodig zouden zijn. En zo stemde hij er na lang heen en weer gepraat mee in, zich niet aan de onderneming te onttrekken. |
| Die Eltern und Fanny (Mendelssohns ältere Schwester) stimmten meinem Plane bei, den sie als den einzigen erfolgsverheißenden ansahen. Es mußte sie freuen, wenn Felix vor seinem Ausfluge in die Welt noch eine große und denkwürdige Aufgabe löste. Der Vater hegte zwar noch Besorgnis vor Zelters Widerstand, ich aber war guten Mutes. | De ouders en Fanny (Mendelssohns oudere zus) stemden in met mijn plan, dat zij als het enige kansrijke beschouwden. Het moest hun deugd doen als Felix, voordat hij de wijde wereld introk, nog een grote en gedenkwaardige taak volbracht. Vader was weliswaar nog beducht voor Zelters tegenstand, maar ik was goedgemutst. |
| Felix, nun mit der Sache sehr beschäftigt, dachte sich noch ein kluges Verfahren aus, um sich und das Unternehmen nicht zu kompromittieren: Die Chorübungen sollten mit der etwas vermehrten Mitgliederzahl des häuslichen Kreises im kleinen Akademiesaale ohne angekündigten weiteren Zweck fortgesetzt werden; dieser Chor sollte sich aus Mitgliedern der Singakademie nach Lust und Neigung, auch Neugier, allmählich vermehren; dadurch gewönne er einen sicheren Kern und vermöge - wenn alles gut gehe - die Masse mit sich zu ziehen. Für den Fall aber, daß das Studium keinen Erfolg verspreche oder andere Hinderungen sich fänden, könne die Sache aufgegeben werden, bevor die Absicht einer Aufführung ausgesprochen worden sei. | Felix, nu volop met de zaak bezig, bedacht nog een slimme werkwijze om zichzelf en de onderneming niet in opspraak te brengen: de koorrepetities zouden met het wat uitgebreide ledental van de huiselijke kring in de kleine zaal van de Akademie worden voortgezet, zonder dat een verder doel werd aangekondigd; dit koor zou geleidelijk aangroeien met leden van de Singakademie die er zin in hadden, of nieuwsgierig waren; zo zou hij een betrouwbare kern krijgen en – als alles goed ging – de massa kunnen meetrekken. Mocht het instuderen echter geen succes beloven, of mochten zich andere hindernissen voordoen, dan kon de zaak worden opgegeven voordat het voornemen van een uitvoering was uitgesproken. |
| So vorbereitet rückten wir dem alten Zelter aufs Zimmer, im Erdgeschoß der Singakademie. Vor der Tür sagte Felix mir noch: "Du, wenn er aber grob wird, geh ich fort; ich darf mich mit ihm nicht kabbeln." - "Grob wird er ganz gewiß", antwortete ich, "aber das Kabbeln übernehme ich." | Zo voorbereid rukten we op naar de kamer van de oude Zelter, op de benedenverdieping van de Singakademie. Voor de deur zei Felix nog tegen me: "Hoor eens, als hij grof wordt, ga ik weg; ik mag niet met hem gaan kibbelen." – "Grof wordt hij zeker," antwoordde ik, "maar het kibbelen neem ik voor mijn rekening." |
| Wir klopften an. Die rauhe Stimme des Meisters rief uns laut hinein. Wir trafen den alten Riesen im dichten Tabaksqualm, mit der langen Pfeife im Munde, an seinem alten Flügel, mit doppelter Klaviatur, sitzend. Die Schwanenfeder, mit der er zu schreiben pflegte, hatte er in der Hand, ein Notenblatt vor sich. Er trug seine sandfarbene kurze Pikesche, Unterbeinkleider, die, unterm Knie gebunden, noch auf kurze Hosen berechnet waren, derbe wollene Strümpfe und gestickte Schuhe. Den Kopf, mit den zurückgestrichenen weißen Haaren, hatte er gehoben; das Gesicht mit seinen derben, bürgerlichen und doch bedeutenden Zügen hatte er nach der Tür uns zugewendet, und als er uns durch seine Brille erkannt hatte, rief er freundlich in seiner breiten Weise: "I, sieh da! schon so früh zwei so schöne junge Leute! Nun, was verschafft mir die Ehre? Hier, Platz genommen!" | We klopten aan. De ruwe stem van de meester riep ons luid binnen. We troffen de oude reus aan in een dichte tabakswalm, met de lange pijp in de mond, gezeten aan zijn oude vleugel met dubbel klavier. In de hand had hij de zwanenveer waarmee hij gewoonlijk schreef, een notenblad lag voor hem. Hij droeg zijn korte, zandkleurige jas met tressen, een onderbroek die onder de knie was dichtgebonden en nog op een kniebroek berekend was, grove wollen kousen en geborduurde schoenen. Zijn hoofd met het achterovergekamde witte haar had hij opgeheven; zijn gezicht met de grove, burgerlijke en toch markante trekken had hij naar de deur, naar ons toe gewend, en toen hij ons door zijn bril had herkend, riep hij vriendelijk op zijn brede manier: "Wel, kijk eens aan! Zo vroeg al twee van die knappe jongelui! Nou, waaraan heb ik de eer te danken? Hier, ga zitten!" |
| Er führte uns zu einem Winkel des Zimmers, wo er auf einem schlichten Sofa niedersaß; wir holten uns Stühle, | Hij bracht ons naar een hoek van de kamer, waar hij op een eenvoudige sofa ging zitten; wij haalden ons stoelen, |
| Nun begann ich meinen wohlüberlegten Vortrag von der Bewunderung des Bachschen Werkes, das wir in seinen Freitagsmusiken zuerst kennengelernt und dann im Mendelssohnschen Hause weiter studiert hätten, und daß wir jetzt der dringenden inneren und äußeren Aufforderung nachgeben möchten, einen Versuch zu machen, das Meisterwerk der Öffentlichkeit zurückzugeben und - wenn er es erlauben und unterstützen wolle - mit Hilfe der Singakademie eine Aufführung zu veranstalten. | Nu begon ik aan mijn weloverwogen betoog: over onze bewondering voor het werk van Bach, dat we eerst in zijn vrijdagmuziek hadden leren kennen en daarna in huize Mendelssohn verder hadden bestudeerd, en dat we nu graag gehoor wilden geven aan de dringende innerlijke en uiterlijke aansporing om een poging te wagen het meesterwerk aan de openbaarheid terug te geven en – als hij het wilde toestaan en steunen – met hulp van de Singakademie een uitvoering te organiseren. |
| "Ja", sagte er gedehnt und reckte dabei das Kinn in die Höhe, wie er zu tun pflegte, wenn er etwas mit großem Nachdruck besprach, "wenn das so zu machen wäre! Dazu gehört mehr, als wir heutzutage zu bieten haben!" - Nun verbreitete er sich über die Forderungen und Schwierigkeiten des Werkes, daß man für diese Chore eine Thomasschule brauche, und eine, wie sie damals beschaffen gewesen, als Johann Sebastian Bach ihr Kantor war; daß auch ein Doppelorchester notwendig sei, und, daß die Violinspieler von heutzutage diese Musik gar nicht mehr zu traktieren verständen. Das alles sei schon lange und vielfach bedacht, und wenn sich die Schwierigkeiten so bald hätten aus dem Wege räumen lassen, so wären schon längst alle vier Passionsmusiken von Bach aufgeführt. | "Ja," zei hij langgerekt, en stak daarbij zijn kin in de lucht, zoals hij gewoon was als hij iets met grote nadruk besprak, "als dat zo te doen was! Daar is meer voor nodig dan wij vandaag de dag te bieden hebben!" – Nu wijdde hij uit over de eisen en moeilijkheden van het werk: dat men voor deze koren een Thomasschule nodig had, en dan nog een zoals die was toen Johann Sebastian Bach er cantor was; dat ook een dubbelorkest noodzakelijk was, en dat de violisten van tegenwoordig deze muziek helemaal niet meer wisten te hanteren. Dat alles was al lang en dikwijls overwogen, en als de moeilijkheden zo snel uit de weg te ruimen waren geweest, dan waren alle vier passiemuzieken van Bach al lang uitgevoerd. |
| Er war warm geworden, stand auf, legte die Pfeife weg und schritt durchs Zimmer. Felix zupfte mich am Rock, er gab die Sache schon verloren. | Hij was op dreef geraakt, stond op, legde de pijp weg en beende door de kamer. Felix trok me aan mijn jas; hij gaf de zaak al verloren. |
| Ich erwiderte nun, daß wir, namentlich Felix, diese Schwierigkeiten sehr hoch anschlügen, daß wir aber den Mut hätten, sie nicht für unüberwindlich zu halten. Die Singakademie sei durch ihn schon mit Johann Sebastian Bach bekannt, er habe den Chor so vortrefflich geschult, daß derselbe jeder Schwierigkeit gewachsen sei; Felix habe auch durch ihn das Werk kennengelernt, verdanke ihm auch die Anweisungen für seine Direktion; ich brenne vor Verlangen, die Partie des Jesus öffentlich vorzutragen; wir dürften hoffen, daß derselbe Enthusiasmus, welcher uns bewegte, bald alle Mitwirkenden ergreifen und das Unternehmen gelingen lassen werde. | Ik antwoordde nu dat wij, met name Felix, deze moeilijkheden zeer hoog aansloegen, maar dat we de moed hadden ze niet onoverkomelijk te achten. Door hem was de Singakademie al met Johann Sebastian Bach vertrouwd; hij had het koor zo voortreffelijk geschoold dat het elke moeilijkheid aankon; ook Felix had het werk door hem leren kennen en had ook de aanwijzingen voor zijn directie aan hem te danken; ik brandde van verlangen om de partij van Jezus in het openbaar te zingen; we mochten hopen dat hetzelfde enthousiasme dat ons bewoog, weldra alle medewerkenden zou aangrijpen en de onderneming zou doen slagen. |
| Zelter war immer ärgerlicher geworden. Er hatte hie und da Äußerungen des Zweifels und der Geringschätzung eingeworfen, bei denen Felix mich wieder am Rock gezupft, dann sich allmählich der Tür genähert hatte. Jetzt platzte der alte Herr los: "Das soll man nun geduldig anhören! Haben sich's ganz andere Leute müssen vergehen lassen, diese Arbeit zu unternehmen, und da kommt nun so ein Paar Rotznasen daher, denen alles das Kinderspiel ist!" | Zelter was steeds geërgerder geworden. Hij had hier en daar uitingen van twijfel en geringschatting tussengeworpen, waarbij Felix me weer aan mijn jas had getrokken en daarna langzaam naar de deur was geschoven. Nu barstte de oude heer los: "Moet je dat nu geduldig aanhoren! Heel andere lui hebben ervan moeten afzien om aan dit werk te beginnen, en dan komt hier zo'n stel snotneuzen aanzetten voor wie dat allemaal kinderspel is!" |
| Diesen Berliner Kernschuß hatte er mit äußerster Energie abgefeuert. Ich hatte Mühe, das Lachen zu verbeißen; hatte Zelter doch einen Freibrief für alle Grobheit, und für Christi Passion von Johann Sebastian Bach und von unserem alten Lehrer konnten wir uns wohl noch mehr gefallen lassen. | Dit Berlijnse schot van dichtbij had hij met uiterste kracht afgevuurd. Ik had moeite mijn lachen in te houden; Zelter had immers een vrijbrief voor elke grofheid, en voor de passie van Christus van Johann Sebastian Bach konden we van onze oude leraar nog wel meer verdragen. |
| Ich sah mich nach Felix um. Der stand an der Tür, den Griff in der Hand und winkte mir mit etwas blassem und verletztem Gesicht zu, daß wir gehen sollten. Ich bedeutete ihm, daß wir bleiben müßten, und fing getrost wieder an zu argumentieren: daß, wenn wir auch jung, wir doch wohl nicht mehr so ganz unreif wären, da unser Meister uns doch schon manche schwierige Aufgabe zugemutet habe; daß gerade der Jugend der Unternehmungsmut zustehe, und zuletzt müsse es doch wohltuend für ihn sein, wenn gerade zwei seiner Schüler sich an dem Höchsten versuchten, das er sie kennen gelehrt. | Ik keek om naar Felix. Die stond bij de deur, de klink in de hand, en wenkte me met een wat bleek en gekwetst gezicht dat we moesten gaan. Ik gaf hem te kennen dat we moesten blijven, en begon onverstoorbaar opnieuw te argumenteren: dat we, al waren we jong, toch niet meer zo helemaal onrijp waren, aangezien onze meester ons al heel wat moeilijke taken had toevertrouwd; dat juist de jeugd de durf toekwam om iets te ondernemen; en dat het hem ten slotte toch goed moest doen als juist twee van zijn leerlingen zich waagden aan het hoogste dat hij hun had leren kennen. |
| Meine Argumente begannen jetzt sichtlich zu wirken, die Krisis war überstanden. Wir wollten nur den Versuch machen, fuhr ich fort, ob das Unternehmen sich durchsetzen lasse, dies nur möge er erlauben und unterstützen; gelänge es nicht, so könnten wir immer noch, und ohne Schande, davon ablassen. | Mijn argumenten begonnen nu zichtbaar te werken; de crisis was voorbij. We wilden alleen proberen, ging ik verder, of de onderneming door te zetten was; dat alleen moest hij toestaan en steunen; lukte het niet, dan konden we er altijd nog, en zonder schande, van afzien. |
| "Wie wollt ihr denn das machen?" sagte er stehen bleibend, "ihr denkt an nichts. Da ist zuerst die Vorsteherschaft, die konsentieren muß; da sind gar viele Köpfe und viele Sinne - und Weiberköpfe sind auch dabei; ja! - die bringt ihr nicht so leicht unter einen Hut!" | "En hoe willen jullie dat dan doen?" zei hij, terwijl hij bleef staan, "jullie denken nergens aan. Daar is eerst het bestuur, dat zijn fiat moet geven; dat zijn heel wat koppen en heel wat zinnen – en er zitten ook vrouwenkoppen bij, jawel! – die krijg je niet zo makkelijk onder één hoed!" |
| Ich entgegnete ihm: die Vorsteher seien mir freundlich gesinnt, die tonangebenden Vorsteherinnen, als Mitsingende bei den Übungen im Mendelssohnschen Hause, schon gewonnen. Ich hoffte die Bewilligung des Saales und der Mitwirkung der Mitglieder wohl zu erlangen, | Ik wierp tegen dat de bestuurders mij welgezind waren, en dat de toonaangevende bestuursdames, die bij de repetities in huize Mendelssohn meezongen, al gewonnen waren. Ik hoopte de toestemming voor de zaal en voor de medewerking van de leden wel te verkrijgen, |
| "Ja, die Mitglieder!" rief Zelter, "da fängt der Jammer erst an. Heute kommen ihrer zehn zur Probe und morgen bleiben zwanzig davon weg, ja!" | "Ja, de leden!" riep Zelter, "daar begint de ellende pas. Vandaag komen er tien naar de repetitie, en morgen blijven er twintig van weg, jawel!" |
| Wir konnten von Herzen über diesen Witz lachen, denn er zeigte uns, daß unsere Partie gewonnen war. Felix setzte dem alten Herrn nun seinen Plan mit den Vorübungen im kleinen Saale auseinander, sprach ihm von der Zusammensetzung des Orchesters, das Eduard Rietz führen sollte, und da Zelter schließlich keine praktischen Bedenken mehr vorbringen konnte, so sagte er: "Na, ich will euch nicht entgegen sein - auch zum Guten sprechen, wo es Not tut. Geht denn in Gottes Namen daran, wir werden ja sehen, was draus wird!" | We konden van harte om deze grap lachen, want ze toonde ons dat onze partij gewonnen was. Felix zette de oude heer nu zijn plan uiteen met de voorbereidende repetities in de kleine zaal, sprak hem over de samenstelling van het orkest, dat Eduard Rietz zou leiden, en toen Zelter ten slotte geen praktische bezwaren meer kon aanvoeren, zei hij: "Nou, ik zal jullie niet tegenwerken – en ook een goed woordje doen waar het nodig is. Begin er dan maar in Gods naam aan; we zullen wel zien wat ervan komt!" |
| So schieden wir dankbar und als gute Freunde von unserem alten, wackeren Bären. "Wir sind durch!" sagte ich auf der Hausflur. - "Aber höre", erwiderte Felix, "du bist eigentlich ein verfluchter Kerl, ein Erzjesuit!" - "Alles zur höheren Ehre Gottes und Johann Sebastian Bachs", entgegnete ich, und wir jubelten draußen in die Winterluft hinaus, da nun der wichtigste Schritt gelungen war. | Zo namen we dankbaar en als goede vrienden afscheid van onze oude, brave beer. "We zijn erdoor!" zei ik in de gang. – "Maar luister eens," antwoordde Felix, "jij bent eigenlijk een vervloekte kerel, een aartsjezuïet!" – "Alles tot meerdere eer van God en van Johann Sebastian Bach," antwoordde ik, en buiten jubelden we het uit in de winterlucht, want nu was de belangrijkste stap gezet. |
| Alles andere machte sich nun leicht. Die Schwierigkeiten verschwanden wie Gespenster, denen man zu Leibe rückt. Die Vorsteherschaft willigte unbedenklich in alle unsere Wünsche; die erste Chorübung im kleinen Saale hatte schon doppelt so viele Teilnehmer als im Mendelssohn'schen Hause, und sie wuchsen von einer Uebung zur andern dergestalt, dass der Kopist nicht hinlänglich Stimmen schaffen konnte, und wir auch schon nach der fünften Uebung in den grossen Saal gehen mussten. Man darf hierbei nicht vergessen, dass die grosse Zahl der Akademiemitglieder, welche, gelockt von dem merkwürdigen Unternehmen, zu diesen ersten Uebungen kamen, nach Zelters Voraussage alle nicht wiedergekommen wären, wenn es nicht gelang, sie gleich bei der ersten Zusammenkunft zu gewinnen und zu fesseln. | Al het overige ging nu vanzelf. De moeilijkheden verdwenen als spoken die men te lijf gaat. Het bestuur stemde zonder aarzelen in met al onze wensen; de eerste koorrepetitie in de kleine zaal telde al twee keer zoveel deelnemers als in huize Mendelssohn, en hun aantal groeide van repetitie tot repetitie zo sterk dat de kopiist niet genoeg partijen kon leveren en we al na de vijfde repetitie naar de grote zaal moesten verhuizen. Men mag daarbij niet vergeten dat het grote aantal Akademieleden dat, gelokt door de merkwaardige onderneming, naar deze eerste repetities kwam, volgens Zelters voorspelling geen van allen zou zijn teruggekomen als het niet gelukt was hen meteen bij de eerste bijeenkomst te winnen en te boeien. |
| Darum nahm Felix sofort - und wiederholte das in den ersten Vorübungen - nicht vereinzelte Stücke, etwa die leichten zuerst, sondern eine bestimmte Gruppe der Komposition zum Studienobjekte, übte die Chöre sogleich mit unerbittlicher Genauigkeit bis zu ihrem vollen Ausdruck und gab dadurch den Singenden einen ganz vollständigen Eindruck von der Besonderheit des Werkes. Seine Erklärungen und Anweisungen waren präzis, kurz und ebenso übergewichtig als jugendlich bescheiden vorgebracht. | Daarom nam Felix meteen – en hij herhaalde dat in de eerste voorbereidende repetities – geen losse stukken, bijvoorbeeld de makkelijke eerst, maar een bepaalde groep uit de compositie als studieobject, oefende de koren onmiddellijk met onverbiddelijke nauwkeurigheid tot hun volle expressie, en gaf de zangers daardoor een volledige indruk van het eigene van het werk. Zijn uitleg en aanwijzingen waren precies en kort, en werden even gezaghebbend als jeugdig bescheiden gebracht. |
| Mehrere Male sassen wir indessen beide beisammen, die Abkürzung der Partitur für die Aufführung zu überlegen. Es konnte nicht darauf ankommen, das Werk, das doch auch durch den Geschmack seiner Zeit vielfach beeinflusst war, in seiner Vollständigkeit vorzuführen, sondern den Eindruck seiner Vorzüglichkeit zusammenzuhalten. Die Mehrzahl der Arien musste weggelassen, von anderen konnten nur die Einleitungen, die sogenannten Accompagnements, erhalten werden; auch vom Evangelium musste fortbleiben, was nicht zur Passionserzählung gehört, oft genug waren wir zwiespältiger Ansicht, denn es galt eine Gewissensaufgabe; aber was wir schliesslich festgestellt, scheint doch das Rechte gewesen zu sein, da es späterhin bei den meisten Aufführungen angenommen worden ist. | Intussen zaten we beiden verscheidene keren samen om te overleggen hoe de partituur voor de uitvoering in te korten. Het kon er niet om gaan het werk, dat toch ook in veel opzichten door de smaak van zijn tijd was beïnvloed, in zijn volledigheid op te voeren, maar wel om de indruk van zijn voortreffelijkheid bijeen te houden. Het merendeel van de aria's moest wegvallen; van andere konden alleen de inleidingen, de zogeheten accompagnementen, behouden blijven; ook van het evangelie moest wegblijven wat niet tot het passieverhaal behoort. Vaak genoeg waren we het niet eens, want het was een gewetenszaak; maar wat we ten slotte vastlegden, schijnt toch het juiste te zijn geweest, want het werd later bij de meeste uitvoeringen overgenomen. |
| Es wurde nun Zeit, die Solosänger einzuladen. Wir beschlossen, vereint die Runde zu machen, und Felix war kindisch genug, zu verlangen, dass wir dazu ganz gleich gekleidet sein sollten. Blauer Rock, weisse Weste, schwarzes Halstuch, schwarze Pantalons, und dazu hellgelbe Handschuhe von Wildleder, die damals gebräuchlich waren. In dieser Passionsuniform gingen wir denn - nachdem uns Therese, der die Sache sehr feierlich war, eine Festschokolade gegeben, die Felix liebte - sehr vergnügt unseres Weges. Wir besprachen den wunderlichen Zufall, dass gerade hundert Jahre seit der letzten Leipziger Aufführung vergangen sein mussten, bis diese Passion wieder ans Licht komme.- "Und", rief Felix übermütig, mitten auf dem Opernplatze stehen bleibend, "dass es gerade ein Komödiant und ein Judenjunge sein müssen, die den Leuten die grösste christliche Musik wiederbringen!" | Nu werd het tijd de solisten uit te nodigen. We besloten samen de ronde te doen, en Felix was kinderlijk genoeg om te eisen dat we daarbij precies hetzelfde gekleed zouden gaan: blauwe jas, wit vest, zwarte halsdoek, zwarte pantalon, en daarbij lichtgele handschoenen van suède, zoals toen gebruikelijk. In dit passie-uniform gingen we dan – nadat Therese, voor wie het een zeer plechtige zaak was, ons een feestelijke kop chocolade had gegeven, waar Felix dol op was – zeer opgewekt op weg. We spraken over het wonderlijke toeval dat er juist honderd jaar sinds de laatste uitvoering in Leipzig moesten verstrijken voordat deze Passie weer aan het licht kwam. – "En," riep Felix uitgelaten, terwijl hij midden op het Opernplatz bleef staan, "dat het nu juist een komediant en een jodenjongen moeten zijn die de mensen de grootste christelijke muziek teruggeven!" |
| Felix vermied sonst entschieden, seiner Abstammung zu gedenken; hier riss ihn das Frappante der Bemerkung und die fröhliche Stimmung hin. "Du führst das Wort und ich mache nur die Reverenzen dazu", sagte Felix vor der ersten Tür, wo wir ansprachen. Wir hatten beides wenig nötig, die vier ersten Talente unserer Oper waren zur Mitwirkung ganz bereit. Ihr Hinzutreten zu den Proben, die Vollendung, die das Werk nun gewann, gab den Studien neues Interesse. Musiker und Kenner drängten sich zu den Proben, um die Komposition genauer verstehen zu lernen. Man staunte, nicht sowohl über die Grossartigkeit des Baues, sondern mehr über die Fülle der Melodien, über den reichen Ausdruck der Empfindung, der Leidenschaft, über die eigentümliche Deklamation und über die Wucht der dramatischen Wirkungen. Von alledem hatte man ja dem alten Bach nichts zugetraut. | Felix vermeed het anders beslist om zijn afkomst ter sprake te brengen; hier werd hij meegesleept door het treffende van de opmerking en door de vrolijke stemming. "Jij voert het woord, en ik maak er alleen de buigingen bij," zei Felix voor de eerste deur waar we aanbelden. We hadden geen van beide veel nodig: de vier beste talenten van onze opera waren graag bereid mee te werken. Hun komst naar de repetities, en de voltooiing die het werk daardoor kreeg, gaf het instuderen nieuwe glans. Musici en kenners verdrongen zich bij de repetities om de compositie beter te leren begrijpen. Men verbaasde zich niet zozeer over de grootsheid van de bouw, als wel over de rijkdom aan melodieën, over de rijke expressie van gevoel en hartstocht, over de eigenaardige declamatie en over de kracht van de dramatische effecten. Niets van dat alles had men de oude Bach immers toegedicht. |
| Aber was Felix getan hat, diese Eigenschaften des Werkes ans Licht zu kehren, seinen Wunderbau in seiner ganzen Pracht erkennen zu lassen, das ist ebenso denkwürdig, wie die ganze folgenreiche Unternehmung. Die Genialität der Auffassung, mit der er sich des Werkes bemächtigt und es zum heiligsten Eigentum gemacht hatte, das war nur die Hälfte seines Verdienstes. Mit welcher Geschicklichkeit, Energie, Ausdauer und kluger Berechnung seiner Mittel er das antiquierte Werk wieder modern, anschaulich und lebendig gemacht hat, das muss man miterlebt haben, um den zwanzigjährigen Jüngling danach in der Bedeutung seiner Fähigkeiten und ihrer frühen Reife zu schätzen. Er hat in seinem ganzen Leben kein grösseres Meisterstück der Direktion geliefert, als dieses erste und vielleicht schwierigste. | Maar wat Felix gedaan heeft om deze eigenschappen van het werk aan het licht te brengen en zijn wonderlijke bouwwerk in al zijn pracht te laten zien, is even gedenkwaardig als de hele, zo verstrekkende onderneming. De genialiteit van de opvatting waarmee hij zich het werk eigen had gemaakt en het tot zijn heiligste bezit had gemaakt, was maar de helft van zijn verdienste. Met hoeveel handigheid, energie, volharding en slimme berekening van zijn middelen hij het verouderde werk weer modern, aanschouwelijk en levend heeft gemaakt – dat moet men hebben meegemaakt om de twintigjarige jongeman naar het belang van zijn gaven en hun vroege rijpheid te kunnen schatten. In heel zijn leven heeft hij geen groter meesterstuk als dirigent geleverd dan dit eerste, en misschien moeilijkste. |
| Die grossen Proben waren durch Zelters autoritätsverleihende Gegenwart gehoben, aber solange das Orchester nicht dabei war, hatte Felix mit der ganzen Arbeit der Direktion und der Flügelbegleitung fertig zu werden, was bei den so vielfach rasch einschlagenden Chorsätzen von verschiedenen Rhythmen überaus schwierig war; wobei denn das Kunststück durchgeführt werden musste, mit der linken Hand die ganze Begleitung zu erzwingen, während die rechte den Taktstock schwang. | De grote repetities kregen meer gewicht door Zelters gezaghebbende aanwezigheid, maar zolang het orkest er niet bij was, moest Felix het hele werk van de leiding en de begeleiding aan de vleugel alleen klaren, wat bij de vele snel invallende koorpassages met hun uiteenlopende ritmes uiterst moeilijk was; daarbij moest dan het kunststuk worden uitgehaald om met de linkerhand de hele begeleiding af te dwingen, terwijl de rechter de dirigeerstok zwaaide. |
| Als das Orchester hinzutrat, liess Felix - weil das damalige Konzertdekorum dem Dirigenten noch nicht erlaubte, die Rückenstellung gegen das Publikum einzunehmen, die ihm im Opernorchester immer erlaubt war - den Flügel in die Quere, zwischen die beiden Chore, stellen, wodurch er freilich den ersten Chor im Rücken hatte, aber doch den zweiten und das Orchester im Auge. Dieses bestand grösstenteils aus Dilettanten des philharmonischen Vereins, nur die Führer der Streichinstrumente und die Bläser gehörten der königlichen Kapelle an. Die letzteren waren auf der Höhe der amphitheatralischen Aufstellung durch die drei geöffneten Türen bis in den kleinen Saal hinausgerückt. Eduard Rietz war der Anker, der dieser schwankenden Körperschaft festen Grund verlieh. | Toen het orkest erbij kwam, liet Felix de vleugel dwars zetten, tussen de beide koren in – omdat de concertetiquette van toen de dirigent nog niet toestond met de rug naar het publiek te staan, wat hem in het operaorkest altijd vrijstond. Daardoor had hij weliswaar het eerste koor in zijn rug, maar het tweede en het orkest wel in het oog. Dat orkest bestond grotendeels uit liefhebbers van de Philharmonische Verein; alleen de aanvoerders van de strijkers en de blazers behoorden tot de koninklijke kapel. Die laatsten waren bovenaan de amfitheatervormige opstelling door de drie geopende deuren tot in de kleine zaal opgeschoven. Eduard Rietz was het anker dat dit wankele gezelschap vaste grond gaf. |
| Diese schwierige Situation beherrschte der Neuling Felix mit einer Ruhe und Sicherheit, als ob er schon zehn Musikfeste dirigiert hätte. Die feine und anspruchslose Weise, in welcher er durch Miene, Kopf- und Handbewegung an die verabredeten Schattierungen des Vortrags erinnerte und ihn so mit leiser Gewalt beherrschte; die gelassene Sicherheit, mit welcher er bei Generalprobe und Aufführung, sobald grosse Stücke von gleichmässiger Bewegung ganz im Zuge waren, kaum merklich nickend, als wollte er sagen: "Nun geht es gut und ohne mich!", den Taktstock sinken liess und mit der verklärten Miene zuhörte, die ihn beim Musizieren seltsam verschönte, gelegentlich mir mit den Augen zuwinkend, bis er wieder vorausempfand, dass es nötig sei, den Taktstock zu gebrauchen - alles das war ebenso bewunderungs- wie liebenswürdig. | Deze moeilijke situatie beheerste de nieuweling Felix met een rust en zekerheid alsof hij al tien muziekfeesten had gedirigeerd. De fijne, bescheiden manier waarop hij met een blik, een hoofd- of handbeweging aan de afgesproken nuances van de voordracht herinnerde en die zo met zachte macht in de hand hield; de kalme zekerheid waarmee hij bij generale repetitie en uitvoering, zodra grote stukken met een gelijkmatige beweging goed op gang waren, nauwelijks merkbaar knikkend, alsof hij wilde zeggen: "Nu gaat het goed, en zonder mij!", de dirigeerstok liet zakken en luisterde met de verheerlijkte blik die hem bij het musiceren zo wonderlijk mooi maakte, mij af en toe met de ogen toeknikkend, tot hij weer voorvoelde dat de stok nodig was – dat alles was even bewonderenswaardig als innemend. |
| Wir hatten oft über musikalische Direktion disputiert. Mich störte - und stört mich heute noch - das unausgesetzte, notwendig mechanisch werdende Taktieren der Dirigenten. Die Musikstücke werden damit förmlich durchgefuchtelt. Ich hielt es immer für angemessen, nur da zu taktieren, wo schwierige Stellen oder zu fürchtende Schwankungen der Ausführung es nötig machten. Die Aufgabe aller Direktion ist doch wohl: sich möglichst vergessen zu machen. Felix nahm sich vor, mir zu zeigen, wie weit man darin gehen dürfe, und er zeigte es bei der Passionsaufführung in der vollendetsten Weise. | We hadden vaak over het dirigeren gediscussieerd. Mij stoorde – en stoort nog steeds – het onafgebroken maatslaan van de dirigenten, dat onvermijdelijk mechanisch wordt. De muziekstukken worden er gewoonweg doorheen gezwaaid. Ik vond het altijd passend alleen de maat te slaan waar moeilijke passages of te vrezen onzekerheden in de uitvoering dat nodig maakten. De taak van alle leiding is toch wel: zich zoveel mogelijk te doen vergeten. Felix nam zich voor mij te tonen hoe ver men daarin mocht gaan, en hij toonde het bij de uitvoering van de Passie op de meest volmaakte wijze. |
| Ich erinnere mich dessen mit um so mehr Befriedigung, als man in neuerer Zeit das merkwürdige Hantieren des Dirigenten zu einem Hauptreiz von Musikaufführungen gemacht hat. | Ik denk daar met des te meer voldoening aan terug, nu men in de laatste tijd het merkwaardige gedoe van de dirigent tot een hoofdattractie van muziekuitvoeringen heeft gemaakt. |
| Zu dem bahnbrechenden Einfluss, den Johann Sebastian Bach auf die Musik der Neuzeit durch die "Matthäuspassion" gewinnen sollte, gehörte es allerdings, dass die erste Wiederaufführung so vollkommen gelang, als dieses am 11. März 1829 geschah; sie ist um dessentwillen denkwürdig. Die Singakademie leistete mit diesen Chören das Trefflichste, was sie je vermocht hatte, und wer den Stimmklang dieser drei- bis vierhundert hochgebildeten Dilettanten gehört hat, wer es erfahren hat, zu welch wirklich andächtigem Eifer bedeutende Musik sie hinreissen konnte, der wird begreifen, dass hier unter vollendeter Führung das Vollendete geleistet wurde. | Voor de baanbrekende invloed die Johann Sebastian Bach via de "Matthäuspassion" op de muziek van de nieuwe tijd zou krijgen, was het wel van belang dat de eerste heruitvoering zo volmaakt slaagde als op 11 maart 1829 gebeurde; ook daarom is zij gedenkwaardig. De Singakademie presteerde met deze koren het voortreffelijkste wat zij ooit vermocht had, en wie de klank van deze drie- à vierhonderd hoogontwikkelde liefhebbers heeft gehoord, wie heeft ervaren tot welke waarlijk vrome geestdrift belangrijke muziek hen kon meeslepen, zal begrijpen dat hier onder volmaakte leiding het volmaakte werd gepresteerd. |
| Stümer sang den Evangelisten mit der wohltuendsten Korrektheit, ganz im Tone des Erzählers, ohne sich im Empfindungsausdruck des zweiten Teils den unmittelbar redenden dramatischen Gestalten gleichzustellen. Auch die Arie "Ich will bei meinem Jesu wachen" hatte er übernommen, da sie zu hoch für Bader lag, der in seiner anspruchslosen Willigkeit, mitzuhelfen, den Petrus und den Pilatus sang. Die Damen brachten ihre rührenden Stücke zu voller Wirkung: die gewinnende Stimme der Milder, zumal das Accompagnato "Du lieber Heiland du", der vollquellende Ton des Fräuleins von Schätzel die Arie "Erbarme Dich mein Gott!", von Eduard Rietz mit seinem grossen vollen Ton im stilvollen Ausdruck begleitet, ein Bussgesang ohnegleichen. | Stümer zong de evangelist met de weldadigste correctheid, geheel op de toon van de verteller, zonder zich in de gevoelsexpressie van het tweede deel gelijk te stellen met de dramatische figuren die rechtstreeks aan het woord zijn. Ook de aria "Ich will bei meinem Jesu wachen" had hij overgenomen, omdat die te hoog lag voor Bader, die in zijn bescheiden bereidheid om mee te helpen de Petrus en de Pilatus zong. De dames brachten hun ontroerende stukken tot volle werking: de innemende stem van de Milder, vooral in het accompagnato "Du lieber Heiland du"; de vol opwellende toon van juffrouw Von Schätzel in de aria "Erbarme dich, mein Gott!", door Eduard Rietz met zijn grote, volle toon stijlvol begeleid – een boetezang zonder weerga. |
| Ich meines Teils war mir bewusst, dass der Eindruck, den der Vortrag des Jesus hervorbringt, wesentlich über den Eindruck des ganzen Werkes entscheidet. Mir galt es als die grösste Aufgabe, die einem Sänger werden kann. Mich beruhigte, dass die Partie gut in meiner Stimme lag, dass ich sie lange mit Felix und zu seiner vollen Befriedigung studiert hatte, und so konnte ich, getragen von dem Total der Aufführung, aus voller Seele singen, und fühlte, dass die andächtigen Schauer, die mich bei den eindringlichsten Stellen durchrieselten, auch durch die totenstillen Zuhörer wehten. | Wat mij betreft: ik was me ervan bewust dat de indruk die de vertolking van de Jezus maakt, in wezen beslist over de indruk van het hele werk. Ik beschouwde het als de grootste opdracht die een zanger ten deel kan vallen. Het stelde me gerust dat de partij goed in mijn stem lag en dat ik haar lang met Felix en tot zijn volle tevredenheid had ingestudeerd; en zo kon ik, gedragen door het geheel van de uitvoering, met heel mijn ziel zingen, en voelde ik dat de huivering van eerbied die mij bij de indringendste passages doorliep, ook door de doodstille toehoorders ging. |
| Nie habe ich eine heiligere Weihe auf einer Versammlung ruhen gefühlt, als an diesem Abend auf Musizierenden und Zuhörern. | Nooit heb ik een heiliger wijding op een samenkomst voelen rusten dan die avond op musici en toehoorders. |
| Der Vorgang machte zunächst in dem Bildungskreise Berlins eine ganz ausserordentliche Sensation. Man fühlte die epochemachende Konsequenz dieses Wiederauflebens der populären Wirkung eines halb vergessenen Genies. Wir mussten eine zweite Aufführung am 21. März veranstalten, die überfüllt war, wie die erste. Die beiden Einnahmen dienten zur Stiftung zweier Nähschulen für arme Mädchen. – | Het gebeuren veroorzaakte allereerst in de ontwikkelde kringen van Berlijn een heel buitengewone sensatie. Men voelde de baanbrekende betekenis van deze herleving van de brede uitstraling van een half vergeten genie. We moesten op 21 maart een tweede uitvoering organiseren, die net als de eerste overvol was. De beide opbrengsten dienden voor de oprichting van twee naaischolen voor arme meisjes. – |
| Zelter wiederholte sie, nach Felix’ Abreise, am Karfreitag, den 17. April, anstatt des gewohnten "Tod Jesu" von Graun. | Na Felix' vertrek herhaalde Zelter haar op Goede Vrijdag, 17 april, in plaats van de gebruikelijke "Tod Jesu" van Graun. |
| Wie der Eindruck dieser Aufführungen bald ähnliche in anderen Städten hervorgerufen, wie man sich an anderen Passionsmusiken von Bach, besonders an der nach dem Evangelisten Johannes versucht, dann die Aufmerksamkeit auf die Instrumentalmusik der alten Meister gewendet, sie herausgegeben, zu Konzert-Bravourstücken gemacht usw., das alles ist der heutigen Musikwelt bekannt. Sie sollte aber nie vergessen, dass dieser neue Bach-Kultus vom 11. März 1829 datiert, und dass Felix Mendelssohn es war, welcher den grössten und tiefsinnigsten Komponisten wieder in lebendige Wirkung gesetzt hat. | Hoe de indruk van deze uitvoeringen weldra soortgelijke uitvoeringen in andere steden uitlokte, hoe men zich aan andere passiemuzieken van Bach waagde, vooral aan die naar de evangelist Johannes, en daarna de aandacht op de instrumentale muziek van de oude meesters richtte, die uitgaf, er virtuoze concertstukken van maakte enzovoort – dat alles is de huidige muziekwereld bekend. Zij zou echter nooit mogen vergeten dat deze nieuwe Bachcultus dateert van 11 maart 1829, en dat het Felix Mendelssohn was die de grootste en diepzinnigste componist weer tot leven heeft gewekt. |
Dick Wursten (dick@wursten.be)