"Net zo mooi als moeilijk..."
Luise Gottsched ontvangt Bach's Clavierübung (I) - 1732
Nadat Joh. Ch. Gottschedt in 1729 de Pools-Duitse Luise Kulmus in Danzig heeft ontmoet (ze was 16), ontstaat er een levendige correspondentie tussenbeiden. Hij moedigt de zeer getalenteerde jonge vrouw aan door te gaan in de 'belles lettres' , en tegelijk probeert hij haar 'te versieren' (je moet het zeggen zoals dat het is). Ouders verzetten zich. In 1734 verloven ze zich, en in 1735 (na de dood van de moeder) trouwens ze. Onderwijl stuurde hij haar boeken, tijdschriften, toneelstukken (Frans, Engels, o.a. Voltaire), gedichten, en in 1732 een exemplaar van Bach's Clavierübung (I) samen met luitmuziek van Bach's leerling Joachim Weyrauch... Ze begint ze meteen te spelen, en is onder de indruk, d.w.z. : zo mooi... maar ook zo moelijk. Hier de bewust passage uit haar reply. Onderaan de pagina de hele brief, krijgt u meteen een goede indruk van deze bijzondere vrouw. Oh ja, de identificering van de 'klavierstukken' als Bach's Clavierübung I is gebaseerd op de aanwezigheid van een 'Capriccio' daarin (d.w.z. in de eerste partita)
Die überschickten Stücke zum Clavier von Bach, und von Weyrauch zur Laute, sind eben so schwer als sie schön sind. Wenn ich sie zehnmal gespielet habe, scheine ich mir immer noch eine Anfängerin darinnen. Von diesen beyden großen Meistern gefällt mir alles besser als ihre Capricen; diese sind unergründlich schwer...
De toegezonden stukken voor het klavier van Bach, en van Weyrauch voor de luit, zijn even moeilijk als ze mooi zijn. Wanneer ik ze tienmaal gespeeld heb, lijk ik voor mijn gevoel nog steeds een beginneling daarin. Van deze beide grote meesters bevalt mij alles beter dan hun capriccio's; deze zijn ondoorgrondelijk zwaar.
Over Luise Gottsched (geb. Kulmus) - indertijd vaak kortweg: Die Gottschedin - dit getuigenis uit het voorwoord bij de uitgave van haar brieven (1771). Het is afkomstig van Professor Schwabe* die de nog jonge Luise (na haar huwelijk met Gottsched in...) verder heeft onderricht, en in 1737 niet alleen haar leergierigheid roemt, maar ook: "haar scherpzinnige geest, haar geoefende verstand, haar gelouterde rede, haar geheugen dat gevuld is met zo menig vreemde taal (ook in het Grieks was zij niet geheel onwetend); haar grondige bedrevenheid in de vrije kunsten (artes liberales), de vaardigheid om haar gedachten levendig, juist en sierlijk uit te drukken, haar van alle ijdelheid vrije hart, haar bekwaamheid (ihre Stärke) in de muziek (waarin zij het tot componeren had gebracht, en het klavier en de luit met grote vaardigheid (Fertigkeit) bespeelde)."
Over Johann Christoph Gottsched (1700-1766), grondlegger en kopstuk van "Die Deutsche Gesellschaft" (vereniging die, stad- en landsgrensoverschrijdend, de Duitse taal en literatuur moest bevorderen). Tevens drijvende kracht achter de eerste fase van de Duitse Verlichting (Aufklärung), wordt in z'n latere leven - wegens star rationalistisch ? - overvleugeld door J.G. Lessing. Tijdens de correspondentie met Luise was hij de rising star... en incontournable.• 1724: Aankomst in Leipzig en inschrijving aan de universiteit.
• 1730 (22 juni): Extra-ordinarius Professor in de Poëzie.
• 1734 (11 juni): Ordinarius Professor in de Logica en Metafysica.
• 1739: "Senior" van de "Meißnische Nation" (bestuurlijke rang).
• 1748, 1754, 1758, 1764: Jaartermijnen als Decaan van de Filosofische Faculteit.
• 1752 & 1762: Gekozen tot Rector Magnificus
| An J. Chr. Gottsched Danzig den 30. May 1732. |
|
| Dir mein versöhnter Freund, Dir tönen meine Saiten; Dir will ein zärtlich Herz sein erstes Opfer weyhn. Ich fühle wiederum die Freude vorger Zeiten, Und kein geheimer Gram nimmt meine Seele ein. O säng ich so wie Du! Mein Meister, Freund und Lehrer! Komm! zeige mir den Weg nach Pindus Höhen hin, |
Voor jou, mijn verzoende vriend, klinken mijn snaren; aan jou wil een teder hart zijn eerste offer wijden. Ik voel opnieuw de vreugde van vroeger tijden, en geen geheime smart neemt mijn ziel meer in beslag. O, zong ik maar zoals jij! Mijn meester, vriend en leraar! Kom! Toon mij de weg naar de hoogten van de Pindus. |
| So weit war meine Muse gekommen, und sie wollte Ihnen noch mehr
sagen, als ich Ihren Brief erhielt, und mit diesem den Brutus
vom
Voltaire und Junkers Briefsteller. Ich legte meine Feder nieder,
und las begierig, was Sie mir schickten. Voltaire ist
groß, sehr groß in meinen Augen, ob ich ihm gleich nicht immer
Recht gebe. Im Discours sur la Tragoedie beschwert sich
der Verfasser über die Strenge der französischen Poesie und über
das schwere Joch des Reims. Wenn diese Klagen einem französischen
Dichter erlaubt sind, was sollen die deutschen
thun? Brutus ist und bleibt ein wohlgerathnes Stück des Verfassers. Nur die Prinzessin Tullia gefällt mir nicht. Sie bedient sich ihrer Gewalt über ein unschuldiges Gemüth zu einen sehr lasterhaften Verfahren. Dieses ist keine römische Handlung. Ich möchte an einer Römerin nicht gerne etwas zu tadeln finden. Junkers Briefsteller mag gründlich genug in seiner Anweisung seyn, wenn die Exempel besser wären. Es macht mehr Eindruck, wenn nicht allein die Muster nach allen Regeln richtig sind, sondern sich auch durch den Witz, der darinnen herrscht, und durch eine gute Wahl der Ausdrücke empfehlen. Neukirchs Briefe sind nicht das Muster, nach welchem ich mich bilden möchte. Er hat dem Voiture sehr nachgeahmt. Allein von Todten und Abwesenden - - - |
Zover was mijn muze gekomen, en zij wilde u nog meer zeggen, toen ik uw brief ontving, en daarbij de Brutus van Voltaire en Junkers Briefsteller. Ik legde mijn pen neer en las begerig wat u mij stuurde. Voltaire is groot, zeer groot in mijn ogen, ook al geef ik hem niet altijd gelijk. In de Discours sur la Tragédie beklaagt de auteur zich over de strengheid van de Franse poëzie en over het zware juk van het rijm. Als deze klachten een Franse dichter al geoorloofd zijn, wat moeten de Duitsers dan wel niet doen? Brutus is en blijft een geslaagd stuk van de auteur. Alleen prinses Tullia bevalt mij niet. Zij gebruikt haar macht over een onschuldig gemoed voor een zeer lasterlijke handelwijze. Dit is geen Romeinse daad. Ik zou aan een Romeinse vrouw liever niets te laken vinden. Junkers Briefsteller mag in zijn aanwijzingen grondig genoeg zijn, indien de voorbeelden beter waren. Het maakt meer indruk wanneer niet alleen de modellen volgens alle regels juist zijn, maar zich ook aanbevelen door de geestigheid die erin heerst en door een goede keuze van uitdrukkingen. De brieven van Neukirch zijn niet het model waarnaar ik mij zou willen vormen. Hij heeft Voiture zeer nagebootst. Maar over de doden en afwezigen... |
| Die überschickten Stücke zum Clavier von Bach, und von Weyrauch zur Laute, sind eben so schwer als sie schön sind. Wenn ich sie zehnmal gespielet habe, scheine ich mir immer noch eine Anfängerin darinnen. Von diesen beyden großen Meistern gefällt mir alles besser als ihre Capricen; diese sind unergründlich schwer. Wie gefällt Ihnen Donna Laura Bassi, welche neulich den Doctorhut in Bologna erhalten? Ich vermuthe, daß wenn dieser junge Doctor Collegia lesen wird, solcher in den ersten Stunden mehr Zuschauer, als in der Folge Zuhörer bekommen möchte. | De toegezonden stukken voor het klavier van Bach, en van Weyrauch voor de luit, zijn even moeilijk als ze mooi zijn. Wanneer ik ze tienmaal gespeeld heb, lijk ik voor mijn gevoel nog steeds een beginneling daarin. Van deze beide grote meesters bevalt mij alles beter dan hun capriccio's; deze zijn ondoorgrondelijk zwaar. Hoe bevalt u Donna Laura Bassi, die onlangs de doctorstitel in Bologna heeft verkregen? Ik vermoed dat wanneer deze jonge doctor colleges zal geven, zij in de eerste uren meer toeschouwers dan naderhand toehoorders zou kunnen krijgen. |
| Sie verlangen meine Meynung über die Schrift: La Femme
Docteur ou la Théologie Janseniste tombée en Quenouille?
Ich finde viel Aehnlichkeit unter den französischen Jansenisten
und den deutschen heuchlerischen Frömmlingen. Weder die einen noch
die andern haben meinen Beyfall. Ich werde mich hüten auf
Nebenwege zu gerathen und darauf irre zu gehen. Auf den Weg der Aufrichtigkeit und Freundschaft werden Sie immer finden, Ihre Kulmus. |
U verlangt mijn mening over het geschrift: La Femme Docteur ou la Théologie
Janséniste tombée en Quenouille? Ik vind veel gelijkenis
tussen de Franse jansenisten en de Duitse huichelachtige vromen.
Noch de enen, noch de anderen hebben mijn
sympathie. Ik zal ervoor oppassen op zijpaden te geraken en daarop te
verdwalen. Op de weg van
oprechtheid en vriendschap zult u altijd vinden Uw Kulmus |
toelichting:
- Bach & Weyrauch: Johann Christian Weyrauch was een vriend en leerling van Bach. Hij transcribeerde diens werk vaak voor luit.
- Capricen: Hiermee doelt ze op de Capriccio's. Grillige, technisch zeer complexe muziekstukken die het uiterste van een speler vergden. Partita nr. 2 in c-mineur (BWV 826) uit de Clavier-übung (deel 1) sluit af met een Capriccio.
- Laura Bassi: de eerste vrouw ter wereld die een doctorstitel fysica heeft behaald (Bologna) en daarna ook les mocht geven. Zuschauer vs. Zuhörer: Nieuwsgierigheid ipv leergierigheid. Gottsched had in de jarn 1725-1727 een satirisch tijdschfrift uitgegeven waarin hij vrouwen de domheid van de wereld liet bekritiseren (die vernünftige Tadlerinnen). Hij pleitte voor toegang tot onderwijs, gelijkheid, ... maar tegelijk conservatief: de vrouw moet wel dienend en bescheiden blijven.
- Bij de rest van de brief:
- Briefsteller: Een handboek met voorbeeldbrieven om te leren hoe men correcte en elegante brieven schreef.
- Brutus/Tullia: Toneelstuk van Voltaire (Brutus). Luise merkt op dat haar gedrag niet klopt met wat men van een Romeinse vrouw verwacht.
- Tombée en Quenouille: Franse uitdrukking die betekent dat iets "in vrouwenhanden is gevallen" (vaak spottend bedoeld). Luise vergelijkt religieuze stromingen in Frankrijk en Duitsland waarmee ze weinig op heeft. Frans Jansénisme en Duits Piëtisme. Of die vergelijking steek houdt, laat ik aan de lezer ter beoordeling.
- Vincent Voiture (1597–1648), Franse dichter en schrijver, grootmeester van de epistolaire kunst (oude stijl... vindt Luise en haar verloofde ook)
* Prof. Schwabe: [Er
rühmt] der Frau Gottsched ihren scharfsinnigen Geist, ihren geübten
Verstand, ihre geläuterte Vernunft, ihr mit so manchen fremden
Sprachen angefülltes Gedächtnis, (sie war auch in der griechischen
nicht ganz unwissend:) ihre gründliche Erfahrung in den freyen
Künsten, die Fertigkeit, ihre Gedanken lebhaft, richtig und zierlich
auszudrücken, ihr von aller Eitelkeit entferntes Herz, ihre Stärke
in der Musik, (darinnen sie es bis zur Composition gebracht, und das
Clavier und die Laute mit vieler Fertigkeit spielte)