Trauerode - Lass, Fürstin, lass noch eine Strahl (BWV 198)

Gedachtenisviering (Lob und Trauer) n.a.v. het overlijden van Christiane Eberhardina, keurvorstin van Sachsen, koningin van Polen (1727)
Muziek van J.S. Bach: Tombeau de Sa Majesté la Reine de Pologne...

Christiane Eberhardine van Brandenburg-Bayreuth (1671–1727), genoot in haar tijd een bijna mythische status in Sachsen. Zij was de echtgenote van Friedrich August I ("de Sterke"), keurvorst van Sachsen. Haar leven nam echter een dramatische wending toen haar man zich in 1697 bekeerde tot het katholicisme om de troon van Polen te kunnen bemachtigen, daarin gesteund door de Habsburgers (die zo de Fransen aftroefden). Christiane Eberhardine weigerde echter haar lutherse geloofsovertuiging op te geven. Haar man liet dat niet aan zijn hart komen. Als Keurvorst van Sachsen en Koning van Polen was hij een grote speler in het vroeg 18de eeuwse Europa. Hij hield van pracht en praal, verzamelde obsessief porcelein, en hield er talloze maîtresses op na (en vele bastaarden). Toen de enige zoon van het echtpaar (evenens August geheten) ook katholiek werd, trok zijn vrouw zich uit protest terug uit Dresden en vestigde zich in haar slot in Pretzsch aan de Elbe. Ze verscheen enkel nog in het openbaar als het moest. Onderwijl zette ze zich in voor het behoud van de Lutherse vrijheden in Sachsen, en bevorderde - als tegenwicht voor het beleid van haar man - de Lutherse kerkbouw, sociaal welzijn (weeshuis in Leipzgi), en cultuur. Ze gaf een alomvattend liedboek uit, zodat je - dixit het voorwoord - 's zondags niet 3 of 4 boekjes hoeft mee te nemen naar de kerk: Auserlesener Lieder-Schatz Oder Vollständiges Gesang-Buch (1713, geregeld vermeerderd/herdrukt), ca. ... 1000 bladzijden.

De inwoners van Sachsen — overwegend luthers - hadden de bekering van hun keurvorst ook als verraad ervaren. En zo groeide Eberhardine uit tot de "Betsäule von Sachsen", beschermvrouwe van het protestantse geloof. Toen deze Landesmutter ("Moeder des Vaderlands") op 4 september 1727 overleed, was het verdriet onder de bevolking groot (en voorzover we kunnen nagaan bij velen ook gemeend) . Ze had zelf bepaald dat ze geen staatsbegrafenis wilde, maar een eenvoudig graf in de dorpskerk van Pretzsch, bij de uitvaart ging de locale predikant voor (6 september 1727). Toen echter de periode van rouw voorbij was, wilden de protestanten in Sachsen haar toch eren. En zo komen we bij de bijzondere gebeurtenis in de Universiteit van Leipzig op 17 oktober 1727.

Geen kerkdienst, maar een academische zitting.

Carl von Kirchbach, de initiatiefnemer, was een 23-jarige, welgestelde adellijke student (ridder). Hij plande, organiseerde en financierde het hele evenement (met toestemming/in opdracht van de universiteit). Van alles moest het het beste van het beste zijn: De beroemde dichter en professor Poëtica Johann Christoph Gottsched voor de tekst van een plechtige Trauerode; de stedelijk muziekdirecteur, cantor van de Thomaskerk Johann Sebastian Bach voor de muziek. Toen de universiteitsorganist Görner z'n beklag deed dat Bach niet op zíjn terrein mocht komen (wat juridisch klopte) kocht hij die af, zodat Bach de muziek - die hij al grotendeels klaar had - kon voltooien (op de partituur staat 15 oktober). Voor Gottsched, die in Leipzig een beweging leidde om de Duitse taal en litteratuur te hervormen (op Europees niveau te brengen) was de Trauerode een kans om te tonen dat de Duitse taal net zo verfijnd en waardig kon klinken als de toen dominante Franse of Italiaanse taal, en dat ook in het Duits jambische hexameters (met cesuur in het midden) prima tot hun recht komen. Hij schrijft 9 achtregelige strofen in dit metrum, met omarmend rijm per kwatrijn (abbacddc...), afwisselend mannelijk/vrouwelijk regeleinde. Poëtisch gezien is dit veruit de meest perfecte, verfijnde en moderne tekst die Bach ooit heeft getoonzet. Die heeft overigens de vorm wel naar z'n hand gezet, om er een afwisselend muzikaal geheel van te maken (aria, recitatief, koor). Tijdens de ceremonie hield Kirchbach zelf de oratio funebris (gedachtenis en lofrede) op de dierbare overledene (tussen de twee delen van Bachs muziek). In deze rede werd ook haar standvastigheid in het lutherse geloof geprezen:  Hoewel ze als koningin in Polen rijkelijk kon leven, verkoos ze het eenvoudige leven in Pretzsch. De hemelse kroon was haar meer waard dan de aardse...

Links het "castrum doloris" voor de vorstin (vanaf de trap werd de oratio gehouden). Rechts de titelpagina van de uitgave

Het academisch eerbetoon ("Actus academicus") vond plaats in de Paulinerkirche op 17 oktober 1727. Dankzij het verslag van kroniekschrijver Christoph Ernst Sicul (Das thränende Leipzig), zijn we goed geïnformeerd over hoe die dag verliep. In processie en vol ornaat ging men (de heren professoren, de studenten, de notabelen van de stad) van de Nikolaikerk (waar een gebedsmoment was geweest) naar de Paulinerkerk. De processie bij de opening van het academiejaar zonk erbij in het niet. Voor de aanwezige lutheranen (le tout Leipzig en wie er nog meer genodigd waren) was dit het moment waarop zij hun Landesmutter de eer konden bewijzen die haar was onthouden. Sicul beschrijft ook hoe de Paulinerkirche volledig in de rouw was (met zwarte fluwelen tapijten en doeken behangen, de Trauer-Ausputz). Voorin de kerk was een tijdelijk monument geplaatst (castrum doloris) met een uitgebreide inscriptie, plorantes aan weerszijden en bekroond met een groot wit kruis. In de publicaties van de diverse teksten is die ook afgebeeld (z.b. de uitgave van de oratio). Staande voor dit tijdelijke 'altaar' (dit memorial , monumentum) vanop de traptreden, hield Kirchbach zijn oratio , met aan weerszijden twee maarschalken in vol ornaat. Dankzij Sicul weten we ook hoe de uitvoering van de muziek er aan toe ging. Bachs Trauermusik  ("nach italianischer Art componiret", d.w.z. als 'cantate') werd uitgevoerd met de Herr Kapellmeister Bach aan het "Clave di Cembalo". Daarnaast waren te horen: "Orgel, Violes di Gamba, Lauten, Violinen, Fleutes douces  und Fleutes traverses &c." Kosten noch moeiten zijn gespaard. Het geeft aan hoe belangrijk deze gebeurtenis was voor de burgerij van Leipzig:  Een "Actus academicus" als "klingendes Epitaph".

Tombeau de Sa Majesté la Reine de Pologne, autograph J.S. Bach

Oratio funebris

begin van de oratio

Tekst van Kirchbach
(ingekort, bewerkt en vertaald door Albert Edelman in 2015. Bachfestival Brugge, voorgedragen door Hubert Damen).