Kurtzer; iedoch höchstnöthiger Entwurff einer wohlbestallten Kirchen Music;
nebst einigem unvorgreiflichen Bedencken von dem Verfall derselben.

Kort, maar hoogstnoodzakelijk plan
voor een goede omkadering van de kerkmuziek,
benevens enige onbevooroordeelde bezwaren tegen het verval ervan.

Zu einer wohlbestellten Kirchen Music gehören Vocalisten und Instrumentalisten. Die Vocalisten werden hiesiges Ohrts von denen Thomas Schülern formiret, und zwar von vier Sorten, als Discantisten, Altisten, Tenoristen, und Baßisten. So nun die Chöre derer Kirchen Stücken recht, wie es sich gebühret, bestellt werden sollen, müßen die Vocalisten wiederum in 2erley Sorten eingetheilet werden, als: Concertisten und Ripienisten. Derer Concertisten sind ordinaire 4; auch wohl 5, 6, 7 biß 8; so mann nemlich per Choros musiciren will. Derer Ripienisten müßen wenigstens auch achte seyn, nemlich zu jeder Stimme zwey. Die Instrumentalisten werden auch in verschiedene Arthen eingetheilet als: Violinisten, Hautboisten, Fleutenisten, Trompetter und Paucker. NB. Zu denen Violisten / gehören auch die die, so die Violen Violoncelli und Violons spielen. Die Anzahl derer Alumnorum Thomanæ Scholæ ist 55. Diese 55 werden eingetheilet in 4 Chöre, nach denen 4 Kirchen, worinne sie theils musiciren, theils motetten und theils Chorale singen müßen. In denen 3 Kirchen, als zu S. Thomæ, S. Nicolai und der Neüen Kirche müßen die Schüler alle musicalisch seyn. In die Peters-Kirche kömmt der Ausschuß, nemlich die, so keine music verstehen, sondern nur nothdörfftig einen Choral singen können. Zu iedweden musicalischen Chor gehören wenigstens 3 Sopranisten, 3 Altisten, 3 Tenoristen, und eben so viele Baßisten, damit, so etwa einer unpaß wird (wie denn sehr offte geschieht, und besonders bey itziger Jahres Zeit, da die recepte, so von dem Schul Medico in die Apothecke verschrieben werden, es ausweisen müßen) wenigstens eine 2 Chörigte Motette gesungen werden kan. (NB. Wiewohln es noch beßer, wenn der Coetus so beschaffen wäre, dass mann zu ieder Stimme 4 subjecta nehmen, und also ieden Chor mit 16. Persohnen bestellen könte.)

Machet demnach der numerus, so Musicam verstehen müßen, 36 Personen aus. Die Instrumental Music bestehet aus folgenden Stimmen; als:

- 2 auch wohl 3 zur Violino 1.
- 2 biß 3 zur Violino 2.
- 2 zur Viola 1.
- 2 zur Viola 2.
- 2 zum Violoncello.
- 1 zum Violon.
- 2 auch wohl nach Beschaffenheit 3 zu denen Hautbois.
- 1 auch 2 zum Basson.
- 3 zu denen Trompeten.
- 1 zu denen Paucken.

summa. 18. Persohnen wenigstens zur Instrumental-Music. NB. füget sichs, dass das KrichenStück auch mit Flöten, (sie seynd nun à bec oder Traversieri), componiret ist (wie denn sehr offt zur Abwechselung geschiehet) sind wenigstens auch 2 Persohnen darzu nötig. Thun zusammen 20 Instrumentisten. Der Numerus derer zur Kirchen Music bestellten Persohnen bestehet aus 8 Persohnen, als 4. StadPfeifern, 3 KunstGeigern und einem Gesellen. Von deren qualitäten und musicalischen Wißenschafften aber etwas nach der Warheit zu erwehnen, verbietet mir die Bescheidenheit. Jedoch ist zu consideriren, dass Sie theils emeriti, theils auch in keinem solchen / exercitio sind, wie es wohl seyn solte.

Der Plan davon ist dieser:

- Herr Reiche zur 1 Trompette.
- Herr Genßmar - 2 Trompette.
- vacat - 3 Trompette.
- vacat - Paucken.
- Herr Rother - 1 Violine.
- Herr Beyer - 2 Violine.
- vacat - Viola.
- vacat - Violoncello.
- vacat - Violon.
- Herr Gleditsch - 1 Hautbois.
- Herr Kornagel - 2 Hautbois.
- vacat - 3 Hautbois oder Taille
- Der Geselle - Basson.

Und also fehlen folgende höchstnöthige subjecta theils zur Verstärckung, theils zu ohneentbehrlichen Stimmen, nemlich:

- 2 Violisten zur 1 Violin.
- 2 Violisten zur 2 Violin.
- 2 so die Viola spielen.
- 2 Violoncellisten.
- 1 Violonist.
- 2 zu denen Flöten.

Dieser sich zeigende Mangel hat bißhero zum Theil von denen Studiosis, meistens aber von denen Alumnis müßen ersetzet werden. Die Herren Studiosi haben sich auch darzu willig finden / laßen, in Hoffnung, dass ein oder anderer mit der Zeit einige Ergötzligkeit bekommen, und etwa mit einem stipendio oder honorario (wie vor diesem gewöhnlich gewesen) würde begnadigt werden. Da nun aber solches nicht geschehen, sondern die etwanigen wenigen beneficia, so ehedem an den Chorum musicum verwendet worden, succeßive gar entzogen worden, so hat hiemit sich auch die Willfährigkeit der Studiosorum verlohren; Denn wer wird ümsonst arbeiten, oder Dienste thun? Fernerhin zu gedencken, dass da die 2de Violin meistens, die Viola, Violoncello und Violon aber allezeit (in Ermangelung tüchtigerer subjectorum) mit Schülern habe bestellen müßen: So ist leicht zu erachten was dadurch dem Vocal Chore ist entgangen. Dieses ist nur von Sontäglichen Musiquen berühret worden. Soll ich aber die Fest-Tages Musiquen, (als an welchen in denen beeden HauptKirchen die Music zugleich besorgen muß) erwehnen, so wird erstlich der Mangel derer benöthigten subjecten noch deütlicher in die Augen fallen, sindemahln so dann ins andere Chor diejenigen Schüler, so noch ein und andres Instrument spielen, vollends abgeben, u. mich völlig dern beyhülffe begeben muß.

Hiernechst kan ich unberühret bleiben, dass durch bißherige reception so vieler untüchtigen und zur music sich gar nicht schickenden Knaben, die Music nothwendig sich hat vergeringern und ins abnehmen gerathen müßen. Denn es gar wohl zu begreiffen, dass ein Knabe, sogar nichts von der Music weiß, ja nicht ein mahl eine secundam im Halse formiren kan, auch kein musicalisch naturel haben könne; consequenter niehmahln zur Music zu gebrauchen sey. Und die jenigen, so zwar einige principia mit auch die Schule bringen, doch nicht so gleich, als es wohl erfordert wird, zu gebrauchen seyn. Denn da es keine Zeit leiden will, solche erstlich Jährlich zu informiren, biß sie geschickt sind zum Gebrauch, sondern so bald sie zur reception gelangen, werden sie mit in die Chöre vertheilet, und müßen wenigstens tact und tonfeste seyn üm beym Gottesdienste gebraucht werden zu können. Wenn nun alljährlich einige von denen, so in musicis was gethan haben, von der Schule ziehen, und deren Stellen mit andern ersetzet werden, so einiestheils noch nicht zu gebrauchen sind, mehrentheils aber gar nichts können, so ist leicht zu schließen, dass der Chorus musicus sich vergeringern müße.

Es ist ja notorisch, dass meien Herrn Praeanteceßores, Schell und Kuhnach, sich schon der Beyhülffe derer Herrn Studiosorum bedienen müßen, wenn sie eine vollständige und wohllautende Music haben produciren wollen; welches sie dann auch in so weit haben praestiren können da wohl einige vokalisten, als: Baßist, u. Tenorist, ja auch Altist, als auch Instrumentisten, besonders 2 Violisten, von E. HochEdlen udn Hochweisen Raht aparte sind mit stipendiis begnadiget, mithin zur Verstärckung derer Kirchen Musiquen animiret worden. Da nun aber der itzige status musices gantz anders weder ehedem beschaffen, die Kunst üm sehr viel gestiegen, der gusto sich verwunderenswürdig geändert, dahero auch die ehemahlige Arth von Music unseren Ohren nicht mehr klingen will, und mann üm so mehr einer erklecklichen Beyhülffe benöthiget ist, damit solche subjecta choisiret und bestellet werden können, so den itzigen musicalischen gustum assequiren, die neüen Arthen der Music bestreiten, mithin im Stande seyn können, dem Compositori und deßen Arbeit satisfaction / zu geben, hat man die wenigen beneficia, so ehe hätten sollen vermehret als veringert werden, dem Choro Musico gar entzogen. Es ist ohne dem etwas Wunderliches, da man von denen teütschen Musicis praetendiret, Sie sollen capable seyn, allerhand Arthen von Music, sie komme nun aus Italien oder Franckreich, Engeland oder Pohlen, sofort ex tempore zu musiciren, weie es etwa diejenigen Virtuosen, vor die es gesetzet ist, und welche es lange vonhero studiret ja fast auswendig können, überdem auch quod notandum in schweren Solde stehen, deren Müh und Fleiß mithin reichlich belohnet wird, praestiren können; man solches doch nicht consideriren will, sondern läßet Sie ihrer eigenen Sorge über, da denn mancher vor Sorgen der Nahrung nicht dahin dencken kan, üm sich zu peffectioniren, noch weniger zu distinguiren. Mit einem exempel diesen Satz zu erweisen, darff man nur dach Dreßden gehen, und sehen, wie daselbst von Königlicher Majestät die Musici salariret werden; Es kan nicht fehlen, da denen Musicis die Sorge der / Nahrung benommen wird, der chagrin nachbleibet, auch überdem iede Persohn nur ein eintziges Instrument zu excoliren hat, es muß was trefliches und excellentes zu hören seyn. Der Schluß ist demnach leicht zu finden, dass bey ceßirenden beneficiis mir die Kräffte benommen werden, die Music in beßeren Stand zu setzen.

Zum Beschluß finde mich genöthiget den numerum derer itzigen alumnorum mit anzuhängen, und so dann zu reiferer Überlegung es zu überlaßen, ob bey so bewandten Ümständten die Music könne fernerhin bestehen, oder ob derer mehrerer Verfall zu besorgen sey. Es ist aber nothwendig den gantzen coetum in drey Claßes abzutheilen.

Sind demnach die brauchbaren folgende: (1) Pezold, Lange, Stoll, Præfecti, Frick, Krause, Kittler, Pohlreüter, Stein, Burckhard, Siegler, Nitzer, Reichhard, Krebs major u. minor, Schöneman, Heder und Dietel.

Die Motetten Singer, so sich noch erstlich mehr perfectioniren müßen, üm mit der Zeit zur Figural Music gebrauchet werden zu können, heißen wie folget: (2) Jänigke, Ludewig major und minor, Meißner, Neücke major und minor, Hillmeyer, Steidel, Heße, Haupt, Suppius, Segnitz, Thieme, Keller, Röder, Oßan, Berger, Lösch, Hauptman und Sachse.

Die von lezterer sorte sind gar keine Musici, und heißen also: (3) Bauer, Graß, Eberhard, Braune, Seyman, Tietze, Hebenstreit, Wintzer, Ößer, Leppert, Haußius, Feller, Crell, Zeymer, Guffer, Eichel und Zwicker.

Summa. 17 zu gebrauchende, 20. noch nicht zu gebrauchende, und 17 untüchtige.

Leipzig den 23. Aug. 1730.
Joh: Seb: Bach.
Director Musices.

Voor een goed verzorgde kerkmuziek zijn vocalisten en instrumentalisten noodzakelijk.

De vocalisten worden hier ter plaatse uit de leerlingen van de Thomasschool geformeerd en wel in vier soorten nl. discantzangers, alten, tenoren en bassen. Als nu de koren de kerkelijke stukken goed, zoals het behoort, willen uitvoeren, moeten de vocalisten weer in 2erlei soorten worden ingedeeld, en wel: solozangers en ripienisten.

Normaal zijn er 4 solozangers, maar ook wel 5, 6, 7 tot 8; als men namelijk in meerdere koren wil musiceren.

Van de ripienisten moeten er minstens ook acht zijn, namelijk van iedere stem twee.

De instrumentalisten worden ook in verschillende soorten ingedeeld, als: violisten, hoboisten, fluitisten, trompettisten en paukenisten. NB Tot de violisten behoren ook diegenen die altviool, cello en gamba spelen.

Het aantal leerlingen van de Thomasschool bedraagt 55. Deze 55 worden ingedeeld in 4 koren, voor de 4 kerken, waarin ze deels musiceren, deels motetten en deels koralen moeten zingen. Voor 3 van de kerken, nl. de S. Thomas, de S. Nicolai en de Nieuwe kerk moeten de leerlingen allemaal muzikaal zijn. In de Peterskerk komt de rest, namelijk diegenen die de muziek niet beheersen en alleen maar een beetje een koraal kunnen zingen.

Tot ieder muzikaal koor behoren tenminste 3 sopranen, 3 alten, 3 tenoren en evenzoveel bassen, opdat er, als b.v. iemand ziek wordt (hetgeen zeer dikwijls gebeurt en vooral in het huidige jaargetijde, zoals de recepten, die door de schooldokter voor de Apotheek worden uitgeschreven kunnen bewijzen) tenminste een dubbelkorig motet kan worden gezongen.(NB . Hoewel het nog beter zou zijn, als de totale groep zo zou zijn samengesteld, dat men voor iedere stem 4 subjecta kon nemen, en dus om alle koren samen te stellen 16 personen ter beschikking had.)

Dat wil dus zeggen dat het aantal dat iets van muziek moeten begrijpen, 36 personen groot is. De instrumentale muziek bestaat uit de volgende stemmen nl.:

------

summa tenminste 18 personen voor de instrumentale muziek. NB . als het voorkomt dat het kerkelijk stuk ook met fluiten (ofwel blokfluiten, dan wel dwarsfluiten) gecomponeerd is (zoals zeer dikwijls voor de afwisseling gebeurt, zijn tenminste ook daarvoor 2 personen nodig. Dus tesamen 20 instrumentalisten.

Het aantal van de voor de kerkmuziek aangestelde personen bedraagt 8 personen, nl. 4 stadsblazers, 3 beroepsviolisten en een gezel. Van hun kwaliteiten en muzikale kennis iets naar waarheid te vermelden, verbiedt de ingetogenheid (discretie). Maar wel moet in overweging genomen worden dat ze deels emeriti zijn , deels niet zo geoefend zijn als het wel zou moeten wezen.

Het plan daarvan is als volgt:

En dus ontbreken de volgende allernoodzakelijkste subjects, deels ter versterking, deels als onontbeerlijke stemmen, namelijk:

2 violisten voor de 1 ste viool.

2 violisten voor de 2de viool.

2 violisten die altviool spelen. 2 cellisten.

1 contrabassist. 2 fluitisten.

Dit duidelijk gebrek heeft men tot nu toe voor een deel door studenten, meestal door leerlingen moeten vervangen. De heren studiosi hebben zich daartoe gewillig bereid verklaard, in de hoop, dat zij te zijner tijd met enige vergoeding, met een stipendium, of honorarium (zoals te doen gebruikelijk is geweest) begenadigd zouden worden. Omdat dit niet is gebeurd en de toch al schaarse beneficia, die vroeger aan het muzikale koor gegeven werden, successievelijk helemaal zijn ingetrokken, heeft men daardoor ook de bereidwilligheid van de studenten verloren. Want wie wil voor niets werken of diensten verrichten? Bovendien moet men bedenken, dat omdat de 2de viool meestal, de altviool, cello en violone altijd (bij gebrek aan geschikte personen) door scholieren moeten worden bespeeld: het aldus makkelijk valt in te zien wat daardoor het vokale koor is ontgaan. Tot nu toe heb ik slechts van de muziek op gewone zondagen gesproken. Als ik echter de muziek op de feestdagen (waarop in beide hoofdkerken tegelijkertijd gemusiceerd moet worden) noem, dan valt het gebrek aan benodigde personen eerst nog duidelijker op, omdat ik dan die leerlingen, die nog een of ander instrument bespelen, aan het andere koor moet afstaan en me volledig zonder hun hulp moet redden.

Daarnaast kan niet onvermeld blijven, dat door het aannemen van zoveel onervaren en voor de muziek totaal ongeschikte jongens de muziek noodzakelijkerwijs in hoeveelheid en kwaliteit achteruit moest gaan. Het is immers goed te begrijpen dat een jongen die niets van muziek afweet en niet eens een tweede stem kan zingen, ook geen muzikale aanleg kan hebben en dientengevolge nooit voor muziek kan worden gebruikt. En ook diegenen die weliswaar enige muzikale basiskennis hebben wanneer ze op school worden aangenomen, kunnen niet direct, zoals gewenst zou zijn, worden ingezet. Want de tijd ontbreekt om deze jongens eerst een jaar te instrueren tot zij daartoe geschikt zijn. In plaats daarvan worden zij, zodra ze zijn aangenomen, verdeeld over de koren -en moeten tenminste maat- en toonvast zijn- om bij de godsdienstige plechtigheden gebruikt te kunnen worden. Omdat ieder jaar enigen hunner, die dan iets aan muziek hebben gedaan, weer van school gaan en worden vervangen door andere leerlingen, die voor een deel niet meteen kunnen worden ingezet, maar merendeels in het geheel niets kunnen, zal men gemakkelijk tot de conclusie kunnen komen dat het muzikale koor wel achteruit moet gaan.

Het is bekend, dat mijn voorgangers, de heren Schell en Kuhnau, zich al hebben moeten bedienen van de hulp van de heren studenten, wanneer zij een complete en goedklinkende muziek wilden produceren; hetgeen zij dan ook in zoverre hebben kunnen presteren omdat zowel enige vocalisten, als de bassist, en de tenor, en zelfs een alt, alsook instrumentalisten, met name 2 violisten door Uwe HoogEdele en Hoogwijze raad apart met een stipendium begenadigd zijn, en zo geanimeerd zijn tot versterking van de kerkmuziek.

Omdat de huidige status van de muziek heel anders dan toen is, de kunst zeer verbeterd en de smaak verwonderenswaardig veranderd, en daarom de toenmalige muziek niet meer goed in de oren valt, heeft men des te meer behoefte aan iets extra's, opdat musici gekozen en aangetrokken kunnen worden, die tegemoet kunnen komen aan de huidige muzikale smaak, de nieuwe muziek vormen beheersen en dus in staat moeten zijn om de componist en zijn werk satisfactie te schenken; men heeft echter de weinige beneficiën, die beter vermeerderd dan verminderd zouden moeten zijn, geheel aan het muzikale koor onttrokken. Het is toch al een beetje wonderlijk, dat men van de Duitse musici verwacht, dat ze capabel zijn, allerlei soorten muziek, of ze nu uit Italië of Frankrijk, Engeland of Polen komt, direct ex tempore te spelen, bijna zoals die virtuozen, voor wie het gecomponeerd is, en die het lang van te voren gestudeerd hebben, ja het haast uit hun hoofd kennen, bovendien ook quod no tandum dusdanig bezoldigd worden, dat hun moeite en vlijt om te kunnen presteren rijkelijk wordt beloond; men wil dit echter niet considereren, maar laat ze aan hun eigen lot over, zodat menigeen door de zorg om het levensonderhoud er niet aan denken kan zich te perfectioneren, nog minder om zich te distingueren. Om met een exempel deze stelling te bewijzen, hoeft men maar naar Dresden te gaan, en te zien, hoe daar de musici door Zijne Koninklijke Majesteit gesalariëerd worden. Het kan niet anders of, omdat die musici de zorg voor het levensonderhoud uit handen genomen is, de chagrin uitblijft, en bovendien ieder persoon slechts op slechts één enkel instrument hoeft te excelleren, daar moet wel wat bijzonders en excellents te horen zijn. De conclusie ligt voor de hand, dat bij het stopzetten van beneficia mij de mogelijkheden worden ontnomen, de muziek op een hoger plan te brengen.

Tot besluit voel ik mij genoodzaakt het aantal van de huidige leerlingen bij te voegen, van ieder zijn kwaliteit op muziek gebied te vermelden en het aan u, na rijp beraad, over te laten, of onder deze omstandigheden de muziekuitvoeringen kunnen blijven bestaan, of dat een verdere achteruitgang moet worden gevreesd. Het is dan noodzakelijk de hele groep in drie klassen in te delen. De bruikbaren zijn dan:

(1) Pezold, Lange, Still, Praefecten. Frick, Krause, Kittler, Pohlreüter, Stein, Burckhard, Siegler, Nitzer, Reichhard, Krebs major en minor, Schöneman, Heder en Dietel.

De motetzangers, die zich eerst nog meer moeten perfectioneren, om mettertijd voor de figurale muziek bruikbaar te zijn, heten als volgt:

(2) Jänigke, Ludewig major en minor, Meissner, Neücke major en minor Hillmeyer, Steidel, Hesse, Haupt, Suppius, Segnitz, Thieme, Keiler, Röder, Ossan, Berger, Lösch, Hauptman en Sachse.

Die van de derde soort zijn helemaal geen musici, en heten aldus:

(3) Bauer, Grass, Eberhard, Braune, Seyman, Tietze, Hebenstreit, Wintzer, Össer, Leppert, Haussius, Feller, Crell, Zeymer, Guffer, Eichel en Zwicker.

Summa 17 bruikbare, 20 nog niet bruikbare en 17 onbruikbare.